3 lý do khiến xung đột Mỹ – Iran có nguy cơ “đóng băng”

Với một lệnh ngừng bắn bấp bênh cùng sự tiến triển ít ỏi trong đàm phán, xung đột giữa Mỹ và Iran có nguy cơ trở thành một cuộc chiến đóng băng.

Bên trong hầm chứa UAV của Iran (Ảnh: Fox News).

Một xung đột đóng băng không phải là trạng thái tĩnh, mà là một cuộc chiến chưa có lời giải, tiếp diễn ở mức độ thấp dưới ngưỡng của một cuộc giao tranh tổng lực.

Điều này thường xảy ra khi không thể đạt được một thỏa thuận chính trị toàn diện, chẳng hạn như cuộc giao tranh ở miền Đông Ukraine từ năm 2014 cho đến khi Nga tiến hành chiến dịch quân sự vào năm 2022. Cuộc xung đột đó được coi là bị đóng băng.

Ngay cả khi các cuộc đàm phán được nối lại trong tuần này tại Pakistan, vẫn có 3 lý do để tin rằng cuộc chiến Mỹ – Iran đang hướng tới một cuộc xung đột đóng băng, chứ không phải một thỏa thuận hòa bình toàn diện.

Lệnh ngừng bắn đánh đồng với kết thúc xung đột

Cách tiếp cận chính sách đối ngoại của Tổng thống Donald Trump cho thấy ông không coi lệnh ngừng bắn là bước đệm để đàm phán về các vấn đề chính trị thực chất. Thay vào đó, ông coi lệnh ngừng bắn là một thành công của Mỹ, sau đó chuyển sang vấn đề toàn cầu tiếp theo.

Ông Trump tuyên bố đã chấm dứt 10 cuộc chiến, bao gồm cả cuộc xung đột hiện tại với Iran và cuộc chiến của Israel tại Li Băng. Tuy nhiên, nhìn kỹ hơn, hầu hết các cuộc xung đột này đều là những lệnh ngừng bắn mong manh trong khi các vấn đề thực chất vẫn chưa được giải quyết.

Điều này để lại những cuộc xung đột đóng băng với căng thẳng thường trực. Ví dụ, tại Ấn Độ và Pakistan, 2 nước đã có một cuộc đụng độ vũ trang ngắn vào năm ngoái, nguy cơ tái diễn thù địch vẫn luôn hiện hữu.

Tuy nhiên, ông Trump đã rời bỏ các cuộc xung đột này và tuyên bố kết thúc xung đột ngay khi các hành động thù địch lớn tạm dừng.

Xung đột bất đối xứng rất khó giải quyết

Cuộc chiến hiện tại là bất đối xứng do sự khác biệt khổng lồ về sức mạnh quân sự giữa một bên là Mỹ và Israel, bên kia là Iran.

Iran đã sử dụng các chiến thuật bất đối xứng để đối phó với sức mạnh quân sự áp đảo của Mỹ, bao gồm việc nhắm mục tiêu vào cơ sở hạ tầng ở các nước Vùng Vịnh không tham chiến và đóng cửa eo biển Hormuz để làm gián đoạn nền kinh tế toàn cầu.

Các nghiên cứu chỉ ra rằng xung đột bất đối xứng vốn dĩ kéo dài và thường không có hồi kết rõ ràng. Do đó, chúng có khả năng kết thúc bằng một cuộc xung đột đóng băng hơn là một giải pháp chính trị bền vững.

Lý do rất đơn giản: Bên yếu hơn không thể thắng trong một trận chiến quân sự với bên mạnh hơn. Vì vậy, họ cố gắng vắt kiệt quốc gia quyền lực hơn bằng áp lực chính trị, kinh tế và tâm lý, buộc đối phương phải rút quân và ngừng bắn. Đây là những gì đang diễn ra giữa Mỹ và Iran. Ông Trump đang cảm nhận được những áp lực gia tăng này và đang theo đuổi một lệnh ngừng bắn trong khi cố gắng tuyên bố chiến thắng.

Trong khi đó, Iran đồng ý ngừng bắn như một nỗ lực để sinh tồn với tư cách là bên với tiềm lực yếu hơn, chứ không phải một cam kết chấm dứt xung đột lâu dài.

Thiếu sự tập trung vào các vấn đề phức tạp hơn

Cả Mỹ và Iran đều không tỏ ra cam kết với bất kỳ giải pháp dài hạn nào cho những căng thẳng ngầm là gốc rễ của cuộc xung đột. Quan trọng nhất trong số đó là câu hỏi về chương trình hạt nhân của Iran.

Đối với Washington, vòng đàm phán hòa bình đầu tiên tại Pakistan vào ngày 11/4 đã bị hủy bỏ vì Iran từ chối thỏa hiệp về chương trình hạt nhân. Iran từ lâu lập luận rằng họ có quyền không thể tước bỏ trong việc làm giàu uranium cho các mục đích dân sự.

Thỏa thuận đa phương năm 2015 (JCPOA) đã mất tới 20 tháng để hoàn tất. Ông Trump đã rút khỏi thỏa thuận này 3 năm sau, gọi đó là một “thỏa thuận một chiều tệ hại”. Với lịch sử này, một giải pháp nhanh chóng và rõ ràng cho tranh chấp phức tạp là khó xảy ra.

Một số nhà phân tích tin rằng Mỹ và Iran có thể công bố một thỏa thuận từng phần, để lại nhiều khía cạnh kỹ thuật giải quyết sau. Tuy nhiên, ông Trump đang đối mặt với một đối thủ khó có thể trở nên nhượng bộ hơn về “quyền hạt nhân” dài hạn. Thực tế, Iran đã cho thấy quyết tâm của mình bằng cách khẳng định một “trạng thái bình thường địa chiến lược” mới: đóng cửa eo biển Hormuz và làm gián đoạn kinh tế toàn cầu.

Cuộc xung đột bị đóng băng

Cuộc chiến Iran – Mỹ có thể kết thúc bằng một loạt các lệnh ngừng bắn, nhưng có khả năng vẫn là một cuộc xung đột đóng băng. Điều này đồng nghĩa với việc sẽ có thêm nhiều lời đe dọa từ cả 2 bên về chương trình hạt nhân và các cuộc giao tranh bùng phát định kỳ giữa Israel và Iran, hoặc Mỹ và Iran.

Tình trạng này rất giống với cục diện bị đóng băng tại Gaza. Tháng 10 năm ngoái, Israel và Hamas đã đồng ý ngừng bắn theo kế hoạch hòa bình 20 điểm của ông Trump. Giai đoạn đầu của kế hoạch đã được thực hiện phần lớn, dẫn đến trao đổi con tin – tù nhân, giảm cường độ ném bom của Israel và nối lại viện trợ vào dải đất này.

Tuy nhiên, kể từ đó không có tiến triển nào về các câu hỏi phức tạp hơn như quản trị Gaza hậu chiến, tái phát triển khu vực và giải giáp lực lượng Hamas. Kết quả là Israel từ chối rút quân hoàn toàn và giao tranh vẫn tiếp diễn.