Xứ xưa trong lòng phố

Trước khi mang tên chính thức Đà Nẵng như hôm nay, vùng đất này từng được gọi bằng nhiều cái tên: Hàn, Tourane, rồi lại trở về Đà Nẵng, có lúc đổi là thành Thái Phiên.

Người phương Tây cũng gọi nơi này bằng những âm khác nhau: Turon, Touron, Porte de Ke’an… Những cái tên như những lớp sóng ngôn ngữ phủ lên một địa danh, nhưng không thể làm mất đi bản sắc của nó với các “xứ” đất.

Bến sông Hàn xưa với cảnh thuyền ghe neo đậu. Ảnh: Tư liệu

Đà Nẵng là một vùng đất có đời sống riêng, cụ thể và gần gũi, được tạo nên không phải bởi những triều đại, mà bởi những xóm làng, những “xứ” nhỏ bé trong ký ức dân gian.

Những xứ xưa bên dòng sông Hàn

Thành phố Đà Nẵng, trên giấy tờ, được hình thành từ năm 1888, khi người Pháp tách một số làng của tỉnh Quảng Nam (cũ) như Thạch Thang, Hải Châu, Phước Ninh, Thạc Gián, An Hải… để lập nhượng địa. Nhưng với người dân địa phương, trước cả khi có những đường ranh hành chính ấy, họ đã chia vùng đất này theo một cách khác: gọi bằng “xứ”.

Ở hữu ngạn sông Hàn có xứ Bà Thân, một vùng đất rộng lớn bao trùm làng An Hải xưa. Xứ này trải dài từ phía nam đầu cầu, men theo bờ sông, đến tận vùng chân núi Sơn Trà. Vì quá rộng, người ta chia thành Bà Thân hạ xứ, trung xứ và hậu xứ.

Cái tên “Bà Thân” không phải ngẫu nhiên, đó là tên của một bậc tiền hiền, người có công lập làng, lập chợ, lập bến đò. Theo thời gian, cái tên ấy bị đọc chệch thành “Hà Thân”, một sự nhầm lẫn kéo dài đến mức trở thành quen thuộc.

Bên tả ngạn sông Hàn, nếu lần giở lại những tên đất cũ, có thể thấy một cấu trúc đời sống từng tồn tại khá rõ: các xứ hiện ra như những mảnh ghép đa dạng của đời sống xưa, hình thành theo địa hình tự nhiên, nguồn nước và tập quán sinh hoạt của cư dân.

Trước khi trở thành phần đô thị của Đà Nẵng hôm nay, khu vực này là một dải đất thấp, nhiều bàu, rẫy và những cụm dân cư sống dựa trực tiếp vào môi trường xung quanh.

Xứ Bàu Lát, thuộc địa phận Thạc Gián, là một ví dụ điển hình. “Bàu” là vùng trũng tích nước theo mùa, “lát” là loại cỏ mọc trên nền đất ngập, được người dân khai thác để dệt chiếu. Nghề này từng phổ biến ở miền Trung, tận dụng nguồn nguyên liệu tại chỗ.

Về sau, khi một số bàu được cải tạo để trồng sen, tên gọi Bàu Sen xuất hiện song song. Sự thay đổi này phản ánh một chuyển dịch nhỏ trong sinh kế: từ khai thác tự nhiên sang canh tác có chủ đích. Dấu tích của hệ thống bàu cũ hiện nay vẫn còn, rải rác quanh khu vực gần sân bay.

Ở phía khác, xứ Rẫy Cu trải qua các phường Bình Thuận, Hòa Thuận, mang đặc trưng của vùng đất bán hoang dã. “Rẫy” chỉ đất khô, ít canh tác lúa nước, còn “cu” là loài chim cu đất, một loài ưa môi trường bụi rậm, ít xáo trộn.

Khu vực này từng là nơi tập trung nhiều chim cu, đồng thời cũng là điểm lui tới của những người chơi “gác cu”, một thú chơi dân gian đòi hỏi sự kiên nhẫn và hiểu tập tính chim. Tên gọi Rẫy Cu vì vậy không chỉ mô tả sinh cảnh, mà còn gợi ra một kiểu sinh hoạt đặc trưng, nơi con người tương tác trực tiếp với tự nhiên mà chưa có sự phân tách rõ rệt.

Xứ Giếng Bộng, nay thuộc Nại Hiên Tây, lại hình thành quanh một nguồn nước cụ thể. Trước khi hệ thống cấp nước hiện đại được xây dựng vào thời thời kỳ Pháp thuộc, các giếng công cộng đóng vai trò thiết yếu.

Một giếng nước ngọt có thể cung cấp cho cả cộng đồng, đồng thời trở thành điểm giao tiếp thường xuyên. Tại đây, việc lấy nước gắn liền với trao đổi thông tin, tạo nên một không gian sinh hoạt xã hội thu nhỏ. Tên gọi “Giếng Bộng” vì thế vừa mang tính mô tả, vừa lưu lại vai trò của nguồn nước trong đời sống đô thị sơ khai.

Khác với những địa danh có thể truy nguyên tương đối rõ, xứ Trẹm Trẹm gần như không còn dấu vết về nguồn gốc tên gọi. Không có tài liệu xác định chắc chắn đây là tên một loài cây, một âm thanh tự nhiên hay một biến âm qua thời gian.

Tuy vậy, chính sự không rõ nghĩa này lại cho thấy khả năng đây là một địa danh rất cũ, tồn tại từ trước khi có sự ghi chép hệ thống. Nó được truyền lại chủ yếu qua trí nhớ dân gian, và tồn tại như một ký hiệu hơn là một khái niệm có thể giải thích.

Dấu xưa còn lại

Cuối cùng là xứ Đà Nẵng, khu vực trung tâm, trong đó Hải Châu giữ vai trò chính.

Từ cuối thế kỷ XIX, khi người Pháp quy hoạch nơi đây thành nhượng địa Tourane, khu vực này bắt đầu mang đặc điểm của một đô thị hiện đại: có quy hoạch đường phố, công trình hành chính và hoạt động thương mại tập trung. So với các xứ còn lại, đây là nơi quá trình đô thị hóa diễn ra sớm và rõ nét nhất, đánh dấu sự chuyển đổi từ cấu trúc làng, xứ sang cấu trúc thành phố.

Nhìn lại, các tên gọi như Bàu Lát, Rẫy Cu, Giếng Bộng hay Trẹm Trẹm, đó là dấu tích. Dù phần lớn các đặc điểm tự nhiên ban đầu đã bị thay đổi, những cái tên ấy vẫn tồn tại, như một ký ức, giúp ta hình dung phần nào diện mạo của một Đà Nẵng trước khi trở thành đô thị như hôm nay.

Đà Nẵng hôm nay là một thành phố trẻ, nhưng không phải một thành phố không có quá khứ. Chỉ cần chậm lại một chút, bạn sẽ thấy dưới những con đường mới mở, dưới những tòa nhà và ánh đèn hiện đại vẫn còn thấp thoáng những “xứ” xưa, vẫn còn vang lên những địa danh đã đi cùng bao thế hệ người Đà Nẵng.