Thói quen đọc không thể hình thành bằng mệnh lệnh

Việc đọc sách hết sức quan trọng trong đời sống giáo dục, nhưng để giúp học sinh hứng thú, tự giác và đọc sách như một thói quen thường xuyên thì còn nhiều thử thách, đặc biệt trong bối cảnh đời sống chịu tác động mạnh của công nghệ hiện nay.

Niềm vui đọc sách tại Thư viện Trường THCS La Hiên (xã La Hiên, Thái Nguyên).

Đọc chưa thành thói quen

Đọc sách từ lâu được coi là con đường bền vững để mỗi học sinh tự học, tích lũy tri thức và hình thành nền tảng văn hóa cho sự phát triển lâu dài. Việc đọc không chỉ giúp mở rộng hiểu biết, mà còn nuôi dưỡng năng lực tư duy, cảm xúc và khả năng tự học – những yếu tố cốt lõi của con người trong xã hội hiện đại. Tuy nhiên, trong bối cảnh công nghệ số phát triển nhanh, thiết bị điện tử và mạng xã hội ngày càng chiếm lĩnh thời gian và sự chú ý của học sinh, thói quen đọc sách đang đứng trước nhiều thách thức.

Thực tế tại nhiều trường học cho thấy, thư viện tuy được đầu tư nhưng không thu hút đông đảo học sinh. Việc đọc sách chưa trở thành hoạt động thường xuyên trong đời sống học đường. Nhiều em chỉ đọc khi có yêu cầu từ giáo viên, hoặc đọc mang tính đối phó, chưa thực sự chú tâm vào nội dung. Không khó để bắt gặp hình ảnh học sinh say mê với màn hình điện thoại, nhưng hiếm khi thấy các em dành thời gian dài cho một cuốn sách.

Cô Trần Lệ Huyền – giáo viên Ngữ văn, Trường THPT Đại Từ (Thái Nguyên), chia sẻ: “Văn hóa đọc của học sinh trong nhà trường còn nhiều bất cập. Một số em lười đọc, hoặc đọc qua loa, không có chiều sâu. Có em không bao giờ xuống thư viện mượn sách. Cá biệt, có học sinh còn đọc kém, phát âm sai”.

Cũng về vấn đề này, theo cô Lê Thị Thu Huyền – giáo viên Ngữ văn, Trường THPT Sông Công (Thái Nguyên), nguyên nhân có thể đến từ nhiều phía. Áp lực học tập và thi cử khiến học sinh ít có thời gian đọc ngoài chương trình. Bên cạnh đó, sự hấp dẫn của các nền tảng số, mạng xã hội khiến các em dễ bị cuốn vào những hình thức giải trí nhanh, ít đòi hỏi sự tập trung.

Không gian Thư viện Trường THPT Tức Tranh (Thái Nguyên).

Từ lớp học đến gia đình

Để việc đọc trở thành thói quen, không thể chỉ trông chờ vào ý thức cá nhân của học sinh, mà cần có sự tác động đồng bộ từ nhà trường và gia đình, hai môi trường có ảnh hưởng trực tiếp và sâu sắc nhất.

Một trong những nguyên nhân khiến học sinh ngại đọc là do thiếu kỹ năng. Khi không hiểu nội dung, không biết hệ thống hóa ngắn gọn để nắm bắt được mạch tri thức, các em dễ chán nản và bỏ cuộc. Vì vậy, nhiệm vụ của giáo viên không chỉ giảng bài, mà còn hướng dẫn, giúp học sinh biết lựa chọn sách, đọc hiệu quả và chia sẻ những gì đã đọc.

Cô Lê Thị Thu Huyền cho rằng, học sinh cần được định hướng trong việc tìm sách đọc. Nếu không, các em dễ đọc theo trào lưu, đọc hời hợt, hoặc bị thu hút bởi những cuốn sách không phù hợp. Giáo viên cần gợi ý những đầu sách phù hợp với lứa tuổi và khả năng nhận thức, đồng thời khơi dậy hứng thú đọc từ những trải nghiệm cụ thể.

Thực tế cho thấy, khi việc đọc được tổ chức linh hoạt và gần gũi, học sinh có thể thay đổi thái độ rõ rệt. Nhiều trường đã lồng ghép hoạt động đọc vào các tiết học, tổ chức chuyên đề về văn hóa đọc, cho học sinh tranh biện, giới thiệu sách, chuyển thể tác phẩm văn học… Những hình thức này giúp việc đọc trở nên sinh động, giảm áp lực và tạo sự chủ động cho học sinh.

Tại Trường THPT Tức Tranh (Thái Nguyên), việc xây dựng thư viện số, kết hợp với hoạt động của Câu lạc bộ “Sách và hành động” đã góp phần tạo môi trường đọc thuận tiện và hấp dẫn hơn. Tuy nhiên, theo bà Nguyễn Thị Hòa – Hiệu trưởng nhà trường, yếu tố quan trọng nhất vẫn là vai trò nêu gương của giáo viên: “Giáo viên phải yêu thích và chăm chỉ đọc sách mới truyền được cảm hứng đến cho học sinh”.

Bên cạnh nhà trường, gia đình là môi trường có ảnh hưởng sâu sắc và bền vững hơn trong việc hình thành thói quen đọc. Trẻ em không tự nhiên có thói quen đọc, mà hình thành từ những trải nghiệm lặp lại trong đời sống hàng ngày. Trước hết, vai trò nêu gương của cha mẹ là yếu tố then chốt. Một gia đình có sách, có thói quen đọc sẽ tạo nên ảnh hưởng tự nhiên đối với trẻ. Ngược lại, nếu người lớn thường xuyên sử dụng điện thoại, ít đọc sách, thì việc yêu cầu trẻ đọc sẽ khó đạt hiệu quả. Bên cạnh đó, việc lựa chọn sách phù hợp với lứa tuổi, sở thích cũng rất quan trọng. Trẻ chỉ có thể duy trì việc đọc khi tìm thấy sự hứng thú và ý nghĩa trong những gì mình đọc. Sự ép buộc không những không hiệu quả, mà còn dễ tạo tâm lý né tránh.

Em Nguyễn Ngọc Xuân Mai – học sinh lớp 7A8, Trường THCS Nha Trang (phường Phan Đình Phùng, Thái Nguyên), chia sẻ: “Đọc sách giúp em hiểu hơn về cuộc sống và cảm xúc của con người. Mỗi cuốn sách đều có sự hấp dẫn riêng, em chỉ hứng thú với những cuốn sách mà chính mình lựa chọn và tò mò”.

Là phụ huynh của hai con nhỏ đang học cấp tiểu học, chị Nguyễn Bích Phượng (phường Bắc Kạn, Thái Nguyên) cho biết: “Trước đây tôi chỉ quan tâm đến việc học bài của con. Sau này, khi hiểu rõ hơn vai trò của việc đọc, tôi đã dành thời gian tranh thủ đọc sách cùng con. Đó là niềm vui lớn bởi giúp mình hiểu và thấy các con trưởng thành hơn trong suy nghĩ”.

Ảnh minh họa INT.

Để việc đọc trở thành nhu cầu tự thân

Văn hóa đọc vốn là nguồn mạch nuôi dưỡng chiều sâu tư duy và cảm xúc, nhưng đang đứng trước nguy cơ bị lấn át bởi những hình thức tiếp nhận thông tin nhanh, ngắn và dễ dãi hơn. Tuy nhiên, thay đổi không nhất thiết phải bắt đầu từ những giải pháp lớn lao. Điều quan trọng là tạo ra những điều kiện để việc đọc trở nên gần gũi, tự nhiên và có ý nghĩa đối với học sinh.

Trước hết, cần thay đổi cách tiếp cận, không coi đọc sách là nhiệm vụ học tập, mà là hoạt động mang lại niềm vui và giá trị cá nhân. Khi học sinh được đọc những cuốn sách phù hợp, được chia sẻ cảm nhận mà không bị áp lực đánh giá, việc đọc sẽ dần trở thành trải nghiệm tích cực.

Bên cạnh đó, cần duy trì những thói quen nhỏ nhưng bền bỉ mỗi ngày mới có thể góp phần hình thành thói quen lâu dài. Quan trọng hơn, người lớn cần nhìn nhận lại vai trò của mình. Không thể yêu cầu trẻ đọc sách khi chính người lớn cũng ít đọc. Không thể kỳ vọng thói quen tự giác hình thành nếu môi trường xung quanh không ủng hộ.

Thói quen đọc không thể hình thành bằng mệnh lệnh. Nó cần được nuôi dưỡng bằng cảm hứng, những trải nghiệm tích cực và sự đồng hành lâu dài từ gia đình, nhà trường và xã hội.

“Trong trường học, góc thư viện còn vắng bóng người. Trong gia đình, tủ sách dần bị thay thế bởi màn hình điện thoại. Nhưng để thay đổi, đôi khi chỉ cần đọc cùng con 15 phút mỗi ngày, chia sẻ một cuốn sách mình yêu thích”, bà Nguyễn Thị Hòa, Hiệu trưởng Trường THPT Tức Tranh, bày tỏ.