Theo chân đoàn làm phim Ký sự Biển đảo tháng 6/2012: Ấn tượng Quảng Bình

Nghe đạo diễn Trần Tuấn Hiệp rủ đi Quảng Bình tham gia với đoàn làm phim Ký sự Biển đảo, tôi nhận lời ngay…

Quảng Bình không phải là nơi xa lạ với đoàn làm phim Ký sự Biển đảo đợt này. Tham gia đoàn có 3 người quê Quảng Bình (Thạc sỹ Hoàng Thị Ái Nhiên- Phó Chủ tịch thường trực Hội Phụ nữ Việt nam, đại tá Lê Thái Ngọc – Phó Chủ nhiệm Chính trị Bộ đội Biên phòng, kỹ sư Hoàng Quang Vinh) và nhóm quay phim của đạo diễn Trần Tuấn Hiệp, người cũng đã làm mấy bộ phim về miền đất nắng lửa này và có lần còn sống ở sa mạc Ngư Thủy cả tháng trời. Nhưng chuyến đi làm phim mùa hè 2012 này hình như khám phá một Quảng Bình mới…..

Đạo diễn Trần Tuấn Hiệp trò chuyện với các cựu dân quân Ngư Thủy – Quảng Bình

Mảnh đất đầu tiên đoàn đến là Hòn La, một bệ phóng đầy hy vọng để phát triển tỉnh nghèo này, một hòn đảo gần bờ sắp thành bán đảo do PetroVietnam xây một cảng nước sâu làm nhà máy nhiệt điện và khu công nghiệp Hòn La.

Từ Hòn La này có thể nhìn thấy toàn bộ cảng Vũng Áng của Hà Tĩnh và nhìn xa về phía sông Gianh. Chợt thấy một đống đá xếp cao trên đỉnh núi, mình hỏi anh lính biên phòng ai xếp đá, anh lính nói trẻ chăn bò lên đây chơi rồi xếp đá cho vui vậy thôi

Đại tá Thái Ngọc trầm ngâm bảo, trẻ em Quảng Bình tự nhiên từ bé thơ đã có bản năng xếp đá làm chòi quan sát. Cái miền đất khốn khổ, đến trẻ chăn bò 10 tuổi đã có ý thức xây chòi quan sát bờ biển rồi

Rời khỏi Hòn La, đoàn về làng biển Cảnh Dương nghe chuyện ông già Phạm Ngọc Thức 4 đời giữ gìn văn hóa hò vè làng biển. Đúng là người đặc biệt, khi có ai yêu cầu là hăng say hát, hát như ngày mai sẽ hết được hát và còn kèm luôn.. múa minh họa. Làn điệu dân ca mà ông gìn giữ có âm hưởng như sóng biển bồng bềnh với điệp khúc ” “À … ơi… Bôòng bôòng… ố a… bôòng bôòng… Ra đi thì khổ mình ta, ối a.. Bôòng bôòng… ố a… bôòng bôòng… ở nhà thì khổ cả bà liền con… Ối a.. Bôòng bôòng… ố a… bôòng bôòng“.

Ông già Thức cho biết đây là một điệu hát ru cổ ở Cảnh Dương ra đời cách đây đã trên 200 năm mà cụ kỵ của ông truyền lại. Gia đình ông đã bốn đời lưu giữ làn điệu hát ru của làng.

Khách sạn đoàn nghỉ lần này ở ngay cửa biển Nhật Lệ, sáng ra tia nắng bình minh chiếu vào mũi cát trông thật đẹp. Đoàn sang Bảo Ninh, ghé vào đầu mũi cát thăm lũy Trường Sa. Mũi cát ở cửa biển Nhật Lệ trông thơ mộng và nổi tiếng với hai câu thơ của đại thi hào Nguyễn Du khi ông làm quan Cai bạ trông coi cửa biển này:

Buồn trông cửa bể chiều hôm

Thuyền ai thấp thoáng cánh buồm xa xa..

Thời đại này thì không còn cánh buồm nữa rồi, chỉ còn tàu và thuyền máy ở cửa biển thôi..Nhưng nỗi buồn man mác của cụ Nguyễn Du chắc vẫn lắng đọng đâu đây. Chắc khi nhìn ánh vàng buổi hoàng hôn trên màn nước xanh xa tít tắp, cụ Nguyễn Du thấy cái đẹp mong manh quá mà..

Dọc bờ cát Bảo Ninh có một lũy Trường Sa dài 12km do Đào Duy Từ thiết kết năm 1630 và danh tướng Nguyễn Hữu Dật tổ chức xây dựng năm 1633 . Đoàn đến đầu mũi cát Bảo Ninh, nghe mấy ông già làng biển nói có một đồn canh bờ biển tên là đồn pháo Sa Chùy xây từ 1634 nên ghé thăm. Nghe các cụ kể chuyện Lũy Thầy và Lũy Trường Sa đến 6 lần ngăn được quân chúa Trịnh chinh phạt, tận mắt nhìn thấy hệ thống đồn lũy còn sót lại, càng thấy Đào Duy Từ .. đại tài

Hình ảnh trong Ký sự biển đảo

Đại tá Lê Thái Ngọc hỏi kỹ hai ông già làng biển về vị trí các thành lũy, vật liệu xây thành trên đồi cát, ông già 83 tuổi mắt kèm nhèm lấy que vạch bản đồ trên cát thuyết minh tường tận lắm. Quan sát và suy ngẫm hồi lâu, đại tá trầm trồ thán phục:

- Gần 400 năm trước mà chở ngần này đất bên kia sông sang xây mấy chục cây số thành lũy trên đồi cát này, hệ thống liên hoàn thế này thì đúng là khó phá.. khó phá… Các cụ tiền nhân ngày xưa phòng thủ bờ biển ghê gớm thật. Mình qua đây nhiều lần mà chưa biết vì .. chưa gặp các cụ già để hầu chuyện..

Luyến tiếc rời khỏi mấy đồn lũy, đoàn đi thăm gia đình anh hùng Mẹ Suốt, anh hùng Nguyễn Thị Khíu. Chị Ái Nhiên nói khúc sông Nhật Lệ này chỉ dài khoảng 7km mà thời chiến tranh có đến 3 nữ anh hùng (ngoài Mẹ Suốt chèo đò, chị Khíu ra khơi bám biển còn chị Trần Thị Lý ở làng Phú Thượng nữa, được suy tôn anh hùng khi mới 19 tuổi do một mình chèo thuyền mang mật lệnh khẩn vượt sông dưới bom…). Nhà thơ Đăng Thọ đã có 2 câu thơ diễn tả được hoàn cảnh thời chiến của 3 trang liệt nữ này:

Hai con đò nhỏ băng sông lửa

Một cánh buồm nâu vượt biển bom

Sau chiến tranh lại có thêm 2 nữ anh hùng nữa ở khúc sông này.. Chị Ái Nhiên nhắc câu thơ “Gái Quảng Bình khí phách đọ Trường Sơn”.

Lúc ở nhà Mẹ Suốt, chị Ái Nhiên nói bài thơ Mẹ Suốt của Tố Hữu là vũ khí của chị trong các cuộc giao lưu. Tuấn Hiệp nói chị ngâm thử xem, chị nói dân Quảng Bình gọi đây là ngâm vè nhé, không phải như Châu Loan ngâm thơ đâu nhé. Mà đúng là giọng ngâm Quảng Bình của chị Ái Nhiên có nét riêng thật.

Hóa ra chị rất có duyên khi ngâm thơ và hát, sau này chúng tôi còn nhiều dịp được nghe..

Đạo diễn Tuấn Hiệp băn khoăn là sao nhiều người phải chèo đò qua sông nhiều lần thế nhỉ. Chị Ái Nhiên nói hồi đó…chưa có cầu Nhật Lệ này, bên Bảo Ninh gần như là hòn đảo cách biệt, mà bọn biệt kích Mỹ hay nhòm ngó khu này nên bộ độ và dân quân phải thường xuyên qua sông cả ngày cả đêm..

Rời Bảo Ninh, chị Ái Nhiên mời đoàn đi ăn trưa với mấy chị em Hội Phụ nữ Quảng Bình. Đội ngũ kế tiếp công việc của chị Ái Nhiên tháo vát lắm, nhất là chị Ngọc Hân ( Tuấn Hiệp bảo gọi là công chúa Ngọc Hân cho dễ nhớ..). Ấn tượng nhất là Ngọc Hân mời đạo diễn thử cho miếng cà chua vào ly bia. Tuấn Hiệp làm theo và kêu lên “công nghệ này hay thật, bia thơm hơn hẳn mà uống có vẻ… lâu say”…

Đoàn vào Ngư Thủy thăm lại đại đội nữ pháo binh anh hùng thời chống Mỹ, được gọi thân mật là Xê Gái Ngư Thủy. Đại đội này có 37 cô gái, vận hành 4 khẩu pháo 85 ly nòng dài (là loại pháo tầm xa cỡ lớn hồi 1967- một thùng đạn nặng 70kg), đã bắn cháy 5 tàu chiến trong tổng số 81 tàu bị quân dân Quảng Bình bắn cháy thời chống Mỹ.

Mấy o cựu dân quân gặp Tuấn Hiệp thật cảm động, như chờ đón chú em về làng. Vào thăm nhà o Ngô Thị The – nguyên đại đội trưởng ngày ấy, xem lại ảnh xưa, thấy doanh trại thời chiến của họ thật đẹp, khác hẳn trại mấy anh lính pháo.

Năm 2006, người ta dựng bức tượng đài ở trung tâm xã Ngư Thủy Trung để tôn vinh những người đàn bà lam lũ này. Hình như chị Ái Nhiên cũng góp nhiều công sức vào công trình này, về đây nhiều lần… nên các o cựu dân quân rất nhớ chị Ái Nhiên.

Đến hôm nay thấy họ đỡ khổ hơn, cười rổn rảng hơn, có nhà cửa hẳn hoi dù là nhà nhỏ thôi chắc báo chí nói nhiều nên các nơi cũng quan tâm đến các chị..

Bất ngờ nhất là khi chia tay, đạo diễn Tuấn Hiệp đề nghị hay ta làm cốc bia tạm biệt nhỉ, lập tức mấy o vỗ tay hưởng ứng và hăng hái chạm cốc.

Sáng hôm sau, từ Đông Hà lên tàu ra đảo Cồn Cỏ. Dù đi sớm, nhưng gió Nam thổi mạnh, sóng to và đúng là bữa ăn sáng ở đồn biên phòng Cửa Việt có gió có cát…

Hòn đảo nổi tiếng này ngày chiến tranh được gọi tên là CHIẾN HẠM KHÔNG CHÌM, bây giờ đang có kế hoạch biến thành DU THUYỀN XANH với cảnh quan hoang sơ hấp dẫn và một bản quy hoạch đẹp của các Kiến trúc sư Cu Ba.

Nhưng các tranh chấp Biển Đông làm kế hoạch Du thuyền Xanh này dừng lại và thay vào đó là một đài ra đa hiện đại đặt trên đồi nơi anh hùng Thái Văn A đã đứng ở đài quan sát trên cây hồi năm 1966 cảnh giới tàu giặc bằng mắt thường mà dưới đêm trăng vẫn nhìn ra tàu giặc đổ bộ lên đảo.

Đến đây mới biết đảo Cồn Cỏ là điểm cuối của Vịnh Bắc Bộ, có cột mốc A 11 làm điểm đánh dấu vị trí chia đôi Vịnh Bắc Bộ với Trung Quốc (trước mình cứ tưởng cửa vịnh Bắc bộ nằm ở Thanh Hóa hay đến Hòn Ngư ở Nghệ An là cùng..). Cả đoàn ra chụp ảnh ở vị trí mốc A 11, hiện mới cắm mốc, còn chưa xây xong do chưa bằng lòng với bản thiết kế của cột mốc quan trọng này.

Hay nữa là có nhiều Hải sâm nằm trong các khe đá. Con Cua Đá bây giờ cấm bắt rồi, vì nó nổi tiếng quá nên sắp tuyệt chủng, còn Hải sâm thì chưa ai biết ăn, dù ở Nha trang bán với giá 900.000 đ/kg . Nghe nói Hải sâm bổ, một chú biên phòng cầm lấy cho lên xe máy chạy về đơn vị để ngâm rượu. Tuy nhiên chú sờ vào con này thấy nhũn như con đỉa nên…sợ và mình phải hỗ trợ chú bắt Hải sâm cho vào túi ni lông

Ông chủ tịch huyện đảo Cồn Cỏ tên là Lanh, rất nhanh nhẹn và nói chuyện rất vui. Chị Ái Nhiên nói ông là Trạng Vĩnh Hoàng mà (xã Vĩnh Hoàng ở Vĩnh Linh nổi tiếng về nói chuyện.. trạng)

Sáng hôm sau, nghe chị Ái Nhiên nói bây giờ Quảng Bình vẫn còn đội nữ pháo binh. Đạo diễn nửa tin nửa ngờ nên bảo đến đó thăm xem sao. Bây giờ chỉ là một trung đội pháo phòng không 37 ly, thuộc Thành đội thành phố Đồng Hới

Các cô dân quân này tuy chạy chậm nhưng quay pháo khá nhanh. Lại còn hạ nòng pháo chĩa vào đạo diễn nữa chứ…

Chuyến đi kết lại với cuộc phỏng vấn Trung tá Trần Sự, người đã có ý tưởng thành lập Xê gái Ngư Thủy năm 1967 và chỉ huy trực tiếp đơn vị này trong giai đoạn đầu. Ông già 83 tuổi này vẫn còn minh mẫn, nhớ nhiều chi tiết của những câu chuyện cách đây 45 năm.

Cuộc trò chuyện với một người già thường kéo dài với những hoài niệm. Văng vẳng trong đầu mình câu thơ cổ của danh tướng Trần Quang Khải : ” Người lính già đầu bạc. Kể mãi chuyện Nguyên Mông”

Câu chuyện kéo dài quá thời gian gần 1 tiếng, cũng thông cảm với những nỗi niềm của người lính già. Cuộc đời vẫn là luôn là cuộc đời, phải có chút gì đó dang dở, tiếc nuối..

Về đến TpHCM, có người bạn hỏi có gì hay trong chuyến về quê lần này, mình bảo:

Ấn tượng nổi lên là mình già rồi, chỉ suốt ngày nhớ các chuyện xưa , giống như cụ Trần Sự , cụ Phạm Ngọc Thức, hay các o Xê Gái Ngư Thủy… Nhưng cũng thấy sướng , thực sự vui sướng là cuộc đời cho ta trải nghiệm qua cái thời gian khổ ấy…

Theo TGĐA