Phim ngắn AI và những khoảng trống cần được lấp đầy

Phim ngắn AI phát triển nhanh đặt Cục Điện ảnh trước yêu cầu mới trong công tác quản lý. Theo Cục, công nghệ có thể thay đổi cách làm phim nhưng không làm thay đổi trách nhiệm khi tác phẩm đến với công chúng.

LỜI TÒA SOẠN

Sự bùng nổ của công nghệ và trí tuệ nhân tạo (AI) kéo theo sự bùng nổ của phim ngắn AI trên mọi nền tảng. Các bộ phim có nội dung giật gân, tình tiết phi logic, diễn viên đẹp biểu cảm na ná nhau… có lượng người xem lớn và kiếm bộn tiền từ quảng cáo và các gói đăng ký xem. Khán giả và giới làm phim nói gì về phim ngắn AI? Diễn viên người thật sẽ mất việc vì diễn viên AI? Cần làm gì để đưa phim ngắn AI vào khuôn khổ?… Những câu hỏi này sẽ được trả lời qua loạt bài của VietNamNet.

Lo ngại người xem bị cuốn vào phim AI chứa nội dung bạo lực, giật gân

Ngày 25/9, Cục Điện ảnh ra văn bản yêu cầu các tổ chức, doanh nghiệp quản lý nền tảng truyền thông số, nền tảng trung gian và kho ứng dụng cung cấp phim tại Việt Nam khẩn trương “kiểm tra phim, phim ngắn và các ứng dụng phổ biến phim trên hệ thống của mình”.

Động thái trên được xem là “phát súng” đầu tiên của cơ quan quản lý trước sự phát triển nhanh của phim ngắn, đặc biệt là các sản phẩm được tạo bằng AI trên nền tảng số.

Cục trưởng Cục Điện ảnh Đặng Trần Cường chia sẻ quan điểm về phim ngắn AI.

Chia sẻ với VietNamNet, Cục trưởng Cục Điện ảnh Đặng Trần Cường bày tỏ trăn trở ở góc độ người quản lý trước sự bùng nổ của phim ngắn, phim ứng dụng AI, đồng thời nói rõ hơn về các vấn đề cần được nhìn nhận và kiểm soát.

Theo ông Cường, phim ngắn đang phát triển nhanh, trong đó có sự gia tăng của các sản phẩm ứng dụng AI. Xu hướng này mang đến thêm lựa chọn giải trí, mở ra cơ hội sáng tạo khi thời gian và chi phí sản xuất được rút ngắn.

Tuy nhiên, lợi thế công nghệ có thể thúc đẩy việc sản xuất nội dung với số lượng lớn, tốc độ cao. Cục Điện ảnh cho rằng bên cạnh chất lượng, các vấn đề về bản quyền, tính minh bạch và bảo vệ người xem, đặc biệt là trẻ em cần được quan tâm.

Trên Facebook, TikTok và các nền tảng số, phim ngắn xuất hiện ngày càng dày đặc. Bên cạnh nội dung có giá trị, không ít sản phẩm khai thác mô-típ đơn giản, thậm chí hời hợt, dễ dãi, chủ yếu nhấn vào yếu tố kinh dị, giật gân để hút người xem. Việc liên tục được thuật toán đề xuất có thể khiến khán giả dành nhiều thời gian theo dõi, thậm chí trả phí để xem tiếp.

Khi chi phí và thời gian sản xuất được rút ngắn, sức ép về lượt xem có thể khiến một số nhà sản xuất ưu tiên các yếu tố dễ thu hút sự chú ý. Bạo lực, tình dục, kinh dị, trả thù, quan hệ lệch chuẩn hay hành vi nguy hiểm, dễ bắt chước vì thế có nguy cơ bị khai thác quá mức.

“Điều đáng lo ngại là các nội dung trên dễ tiếp cận người xem, trong đó có nhóm khán giả nhỏ tuổi. Việc tiếp xúc liên tục với những nội dung có cường độ kích thích cao, thời lượng ngắn và được thuật toán đề xuất là vấn đề cần được nghiên cứu, đánh giá nghiêm túc”, Cục trưởng cho biết.

Khi thiếu công cụ phân loại và bảo vệ phù hợp, trẻ em, thanh thiếu niên có nguy cơ hình thành thói quen xem nhanh, xem liên tục hoặc tiếp nhận các cách ứng xử lệch lạc như một điều bình thường.

Pháp luật hiện hành đã có công cụ kiểm soát nội dung phim. Thông tư 05/2023/TT-BVHTTDL quy định việc phân loại dựa trên các tiêu chí như chủ đề, bạo lực, khỏa thân và tình dục, ma túy và chất kích thích, kinh dị, ngôn ngữ thô tục, hành vi nguy hiểm hoặc dễ bắt chước. Việc đánh giá còn tính đến tần suất, thời lượng, mức độ chi tiết và tác động tới người xem.

Cơ quan quản lý nhấn mạnh, dù được thực hiện bằng phương pháp truyền thống hay ứng dụng AI, một tác phẩm khi được xác định là phim và phổ biến tới công chúng vẫn phải tuân thủ các quy định pháp luật tương ứng.

Ba nhóm vấn đề

Thực tế quản lý cho thấy phim ngắn trên không gian mạng được phổ biến theo nhiều cách: Đăng từng tập trên mạng xã hội, tập hợp thành bộ trên ứng dụng chuyên biệt hoặc dẫn người xem từ nền tảng này sang nền tảng khác để xem tiếp, trong đó có trường hợp thu phí.

Phim ngắn AI “phủ kín” các nền tảng mạng xã hội thời gian qua.

Cách phát hành qua nhiều kênh khiến việc xác định chủ thể chịu trách nhiệm cần được xem xét theo từng mô hình. Qua rà soát, Cục Điện ảnh cho biết nổi lên 3 nhóm vấn đề.

Thứ nhất là điều kiện phổ biến phim. Có trường hợp nội dung được cung cấp tới người xem tại Việt Nam nhưng chưa xác định rõ doanh nghiệp, đơn vị sự nghiệp hoặc tổ chức chịu trách nhiệm về hoạt động phổ biến phim theo Điều 21 Luật Điện ảnh.

Thứ hai là phân loại và cảnh báo nội dung. Một số sản phẩm có dấu hiệu được đưa lên mạng khi chưa thực hiện đầy đủ việc phân loại; thông tin về mức phân loại hoặc cảnh báo chưa được thể hiện rõ để người xem, đặc biệt là cha mẹ và người giám hộ, nhận biết.

Thứ ba là thông báo danh sách phim. Một số chủ thể phổ biến chưa thực hiện hoặc thực hiện chưa đầy đủ việc thông báo danh sách phim dự kiến phổ biến và kết quả phân loại trước khi đưa tác phẩm đến công chúng.

Luật Điện ảnh quy định chủ thể phổ biến phim trên không gian mạng phải chịu trách nhiệm về nội dung và kết quả phân loại; thông báo danh sách phim, kết quả phân loại; có biện pháp để cha mẹ, người giám hộ kiểm soát nội dung phù hợp với trẻ em và gỡ bỏ phim vi phạm theo yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền. Nghị định 131/2022/NĐ-CP tiếp tục cụ thể hóa các trách nhiệm này.

Cục Điện ảnh thời gian qua đã phối hợp xử lý một số trường hợp phổ biến phim trên không gian mạng có dấu hiệu chưa đáp ứng quy định về giấy phép phân loại phim và điều kiện đối với chủ thể phổ biến.

“Cục đang phối hợp với Cục Phát thanh, truyền hình và thông tin điện tử yêu cầu các nền tảng trung gian gỡ bỏ phim tại các đường dẫn, đề nghị gỡ các ứng dụng liên quan khỏi 2 kho ứng dụng lớn App Store và Google Play, đồng thời ngăn chặn truy cập đến một số website phổ biến các phim chưa được cấp giấy phép phân loại phim”, ông Đặng Trần Cường bày tỏ.

Bản quyền là vấn đề khác được đặt ra khi AI có thể tham gia vào nhiều công đoạn sản xuất. Với phim có dấu hiệu xâm phạm quyền tác giả, cơ quan chức năng cần xác minh quyền đối với tác phẩm và các thành phần được sử dụng như hình ảnh, âm thanh, kịch bản hoặc giọng nói.

Kinh nghiệm từ Trung Quốc và bài toán quản lý phim AI tại Việt Nam

Sự phát triển nhanh của phim ngắn AI đang đặt ra yêu cầu mới khi nội dung có thể được sản xuất với số lượng lớn, phát hành gần như tức thì trên môi trường số. Kinh nghiệm từ Trung Quốc, thị trường có quy mô lớn về phim siêu ngắn là một nguồn tham khảo để Việt Nam nghiên cứu.

Các giải pháp được đặt ra gồm nhận diện nội dung, phân loại, cảnh báo độ tuổi, xác định trách nhiệm của nền tảng và tăng cường hậu kiểm bằng công nghệ.

Cơ quan quản lý Trung Quốc siết chặt quản lý phim ngắn AI, đã gỡ bỏ 68.000 phim nội dung không phù hợp.

Theo thông tin được công bố tháng 9, trong khoảng 430.000 phim siêu ngắn được đưa lên mạng tại Trung Quốc trong 8 tháng đầu năm nay, hơn 90% được tạo bằng AI. Cơ quan quản lý nước này đã gỡ bỏ 68.000 phim siêu ngắn không phù hợp, hơn 90% nội dung bị xử lý có sử dụng AI.

Trung Quốc cũng triển khai cơ chế quản lý riêng đối với AI micro-drama (phim ngắn với định dạng màn hình dọc – PV), trong đó chú trọng nhận diện nội dung tạo bằng AI và tăng trách nhiệm của các nền tảng.

Từ kinh nghiệm này, Cục Điện ảnh cho rằng Việt Nam cần tính đến 2 lớp kiểm soát: Tiền kiểm dựa trên trách nhiệm của chủ thể cung cấp, phổ biến nội dung và hậu kiểm với sự hỗ trợ của công nghệ, dữ liệu, tăng cường phối hợp giữa các cơ quan liên quan.

Trước câu hỏi: Phim ngắn AI có thể được sản xuất nhanh, số lượng lớn, liệu quy định hiện hành có theo kịp và bao quát loại hình này?, đại diện Cục Điện ảnh thẳng thắn nhìn nhận tốc độ phát triển công nghệ đang tạo ra thách thức cho quá trình rà soát, giám sát nội dung.

Tuy nhiên, việc sử dụng AI không tạo ra ngoại lệ khỏi pháp luật điện ảnh. Một bộ phim được tạo bằng công nghệ nào, khi phổ biến tới công chúng vẫn phải đáp ứng các yêu cầu tương ứng về nội dung, phân loại và trách nhiệm của chủ thể phát hành.

Cục Điện ảnh đang nghiên cứu khả năng ứng dụng công nghệ để nhận diện các nội dung có nguy cơ cao, qua đó nâng hiệu quả hậu kiểm trong bối cảnh số lượng phim trên môi trường số tiếp tục tăng.

Phim ngắn AI đặt ra bài toán mới trong công tác quản lý.

Cơ quan này rà soát thực tiễn phổ biến các sản phẩm được giới thiệu dưới tên gọi “phim ngắn” trên nền tảng, ứng dụng và không gian mạng, qua đó nhận diện vấn đề mới, phối hợp xử lý trường hợp có dấu hiệu vi phạm và tổng hợp bất cập để nghiên cứu trong quá trình hoàn thiện chính sách.

Khi AI tiếp tục làm thay đổi tốc độ và quy mô sản xuất phim, bài toán quản lý không chỉ nằm ở việc xử lý nội dung sau khi xuất hiện mà còn ở việc xác định rõ trách nhiệm của từng chủ thể trong chuỗi sản xuất, cung cấp và phổ biến.

“Công nghệ thay đổi cách làm phim nhưng không làm thay đổi trách nhiệm khi tác phẩm đến với công chúng”, Cục trưởng kết luận.