Những thách thức với tham vọng chuyển đổi số của Đông Nam Á

Hệ sinh thái công nghệ tại Đông Nam Á đang tăng trưởng với tốc độ phi thường. Khu vực này đang đứng trước ngưỡng cửa chuyển đổi số lớn, với hơn 500 triệu người dùng Internet.

Thiết bị bay không người lái giúp tưới nước trên cánh đồng ở Thái Lan. Ảnh: Đỗ Sinh/TTXVN.

Cùng với sự mở rộng của nền kinh tế số, thị trường trung tâm dữ liệu tại Đông Nam Á được dự báo sẽ tăng trưởng theo cấp số nhân, với tốc độ tăng trưởng kép hằng năm (CAGR) khoảng 15% trong giai đoạn 2023 – 2030.

Trong khi đó, các gã khổng lồ công nghệ như Google, Amazon, Microsoft, Alibaba, ByteDance và Huawei, cùng nhiều công ty khác, đều đã thiết lập hoạt động kinh doanh tại Đông Nam Á. Ngành công nghiệp thiết kế, lắp ráp, thử nghiệm chất bán dẫn đang phát triển ổn định trên toàn khu vực.

Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) hiện đã là nền kinh tế lớn thứ 5 thế giới. Chuyển đổi số và các công nghệ quan trọng và mới nổi sẽ là chìa khóa cho tương lai tăng trưởng và phát triển của Đông Nam Á. Nhưng khi ASEAN tăng tốc theo đuổi các chiến lược tăng trưởng công nghệ cao, khu vực dự kiến phải đối mặt với ba thách thức cấu trúc: năng lực, địa chính trị và tính bền vững.

Xây dựng năng lực

Có thể thấy rõ sự cạnh tranh gắt gao trên khắp Đông Nam Á để giành lấy một phần “miếng bánh” công nghệ cao, dù là vì tăng trưởng kinh tế, niềm tự hào dân tộc hay việc tiến lên chuỗi giá trị công nghiệp.

Ngay cả các nền kinh tế sản xuất và nông nghiệp truyền thống vốn thâm dụng lao động cũng đang nuôi tham vọng tham gia vào làn sóng công nghệ cao. Lào hiện đang đẩy nhanh nỗ lực xây dựng cơ sở hạ tầng trung tâm dữ liệu, trong khi Campuchia nuôi dưỡng ngành công nghiệp bán dẫn của mình thông qua một số sáng kiến của chính phủ

Các nền kinh tế này muốn đảm bảo vị trí trong chuỗi cung ứng bán dẫn và trí tuệ nhân tạo (AI) toàn cầu bằng cách thu hút đầu tư nước ngoài cũng như tăng cường kết nối với khu vực.

Nhưng đi kèm với tham vọng lớn là những thách thức lớn như nhu cầu về lao động lành nghề, các quy định quốc gia nhất quán, ổn định chính sách và chính trị để tạo điều kiện thuận lợi cho triển khai đầu tư suôn sẻ, khuôn khổ vững chắc cho quan hệ đối tác công tư.

Những yếu tố này không chỉ cần các chính sách nội địa mạnh mẽ hướng đến phát triển nhân tài và xây dựng cơ sở hạ tầng, mà còn cả sự hợp tác giữa các quốc gia trong khu vực. Cạnh tranh lành mạnh là điều cần thiết cho sự phát triển của các nền kinh tế khu vực do đó hợp tác ngày càng trở nên quan trọng. Đây là lý do ASEAN đang đẩy nhanh việc hoàn thành Hiệp định Khung Kinh tế Kỹ thuật số trong năm nay.

Nhưng vấn đề lớn hơn có lẽ xuất phát từ thực tế rằng những nỗ lực này đang diễn ra trong bối cảnh tranh giữa các cường quốc đang ngày càng gay gắt và rạn nứt ngày càng mở rộng.

Địa chính trị phức tạp

Bên trong một xưởng sản xuất xe quét rác chạy bằng điện ở tỉnh An Huy, Trung Quốc. Ảnh: THX/TTXVN.

Công nghệ và địa chính trị chưa từng là hai phạm trù tách rời. Ở mức cơ bản, ưu thế công nghệ làm gia tăng quyền lực quốc gia, và trong môi trường cạnh tranh địa chính trị, sức mạnh đó có thể được sử dụng để gây sức ép lên các đối thủ.

Theo The Business Times (Singapore) trên thực tế, dù ở châu Âu, Trung Đông hay khu vực châu Á – Thái Bình Dương, chúng ta đều đang chứng kiến các cường quốc lớn khai thác dòng vốn và công nghệ để phục vụ mục tiêu địa chính trị.

Ngày nay, điều này được thể hiện rõ nét nhất trong mối quan hệ giữa Mỹ và Trung Quốc, hai nền kinh tế lớn nhất thế giới sở hữu hệ sinh thái nghiên cứu và phát triển tiên tiến, đang xây dựng các công nghệ quan trọng của tương lai.

Tác động của cạnh tranh giữa Mỹ và Trung Quốc trong lĩnh vực công nghệ cũng ảnh hưởng đến Đông Nam Á. Với thực tế rằng các loại thuế quan do chính quyền Tổng thống Donald Trump nhiệm kỳ đầu áp đặt vẫn duy trì dưới thời ông chủ Nhà Trắng thứ 46 Joe Biden, nhiều doanh nghiệp Trung Quốc đã theo đuổi chiến lược “Trung Quốc cộng một”. Điều này bao gồm việc chuyển một số hoạt động của họ sang Đông Nam Á, hoặc vận chuyển sản phẩm đến Mỹ thông qua các chi nhánh đặt tại khu vực này.

Nhưng chính quyền Tổng thống Trump nhiệm kỳ thứ hai đang tập trung vào chiến lược di dời chuỗi cung ứng này của Trung Quốc. Tình hình thay đổi khiến các doanh nghiệp Đông Nam Á phải tìm kiếm các nguồn nhập khẩu thay thế các linh kiện công nghệ Trung Quốc hiện nằm trong danh sách mà Mỹ giám sát chặt chẽ.

Bài toán về tính bền vững

Dây chuyền sản xuất linh kiện điện tử tại Công ty TNHH Bokwang Vina (Khu công nghiệp Điềm Thụy, tỉnh Thái Nguyên). Ảnh: Hoàng Hùng/TTXVN.

Tham vọng công nghệ của Đông Nam Á cũng đặt ra những thách thức đáng kể đối với môi trường và phát triển bền vững của khu vực. bởi lượng năng lượng cần thiết để “tiếp sức” cho AI và điện toán đám mây là rất lớn.

Theo một số ước tính, tốc độ tăng trưởng hiện tại của AI có thể thải ra từ 24 đến 44 triệu tấn khí carbon dioxide vào khí quyển. Trong khi đó, sự gia tăng theo cấp số nhân của cơ sở hạ tầng quan trọng của các trung tâm dữ liệu, nơi mà chỉ riêng hệ thống làm mát đã chiếm tới 40% tổng năng lượng cần thiết, đang tạo ra áp lực lớn lên lưới điện.

Quy mô nhu cầu năng lượng như vậy sẽ càng gây khó cho nỗ lực chống biến đổi khí hậu. Cốt lõi của vấn đề này là căng thẳng ngày càng tăng giữa tăng tốc công nghệ và tính bền vững môi trường.

Đối với Đông Nam Á, khí hậu nhiệt đới càng làm phức tạp thêm vấn đề khi phải dành nhiều chi phí cho làm mát. Điều này tạo ra thêm khó khăn cho các nền kinh tế như Indonesia, Philippines vốn đang cố gắng phụ thuộc vào than đá và nhiên liệu hóa thạch.

Hiện tại, công suất điện năng tái tạo hiện có không đáp ứng được nhu cầu năng lượng ngắn hạn và trung hạn. Trong khi đó, nhu cầu năng lượng chắc chắn sẽ còn bùng nổ khi các quốc gia đẩy mạnh ứng dụng công nghệ.

Nếu vừa có thể phát triển năng lực nội tại, vừa tăng cường hợp tác khu vực để xây dựng một hệ sinh thái chung đủ sâu và đủ mạnh giữa bối cảnh cạnh tranh chiến lược của các cường quốc, đồng thời vẫn đảm bảo ưu tiên về phát triển bền vững thì Đông Nam Á hoàn toàn có thể vươn lên dẫn đầu làn sóng chuyển đổi số.