Nguồn nước trở thành điểm nóng mới trong căng thẳng vùng Vịnh

Trong bối cảnh căng thẳng quân sự leo thang giữa Mỹ – Israel và Iran, các chuyên gia cảnh báo rằng nguồn nước, chứ không chỉ dầu mỏ, đang nổi lên như một mục tiêu chiến lược dễ tổn thương tại khu vực vùng Vịnh.

Một nhà máy khử mặn tại Saudi Arabia. Ảnh: Middle East Monitor

Theo AP/ABC News, nhiều nhà máy khử muối, vốn cung cấp phần lớn nước uống cho hàng chục triệu người tại Trung Đông, đang nằm trong phạm vi ảnh hưởng của các cuộc tấn công bằng tên lửa và thiết bị bay không người lái (UAV).

Dù thị trường năng lượng toàn cầu hiện vẫn tập trung vào biến động giá dầu thô, các nhà phân tích cho rằng cơ sở hạ tầng cung cấp nước, yếu tố thiết yếu cho đời sống và hoạt động kinh tế của các quốc gia vùng Vịnh, có nguy cơ chịu tác động nghiêm trọng nếu xung đột tiếp tục lan rộng.

Hạ tầng thiết yếu nằm trên tuyến xung đột

Theo nhiều nguồn tin khu vực, chỉ vài ngày sau khi các cuộc không kích của Mỹ và Israel nhằm vào các mục tiêu tại Tehran hôm 28/2, các cuộc tấn công đã nhanh chóng lan sang khu vực Trung Đông rộng lớn hơn, kéo theo những nguy cơ đối với các cơ sở hạ tầng dân sự quan trọng.

Ngày 2/3, các đợt tấn công bằng tên lửa và UAV của Iran nhằm vào cảng Jebel Ali ở Dubai diễn ra cách một trong những nhà máy khử muối lớn nhất thế giới khoảng 15 km. Nhà máy này đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp nước uống cho hàng triệu cư dân tại Dubai. Sau vụ việc, Iran tuyên bố không có ý định nhắm mục tiêu vào các địa điểm dân sự tại Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), Oman, Bahrain hay các quốc gia láng giềng khác, ngoài các căn cứ quân sự của Mỹ.

Tuy nhiên, trong cùng giai đoạn, khu phức hợp điện và nước Fujairah F1 tại UAE được cho là đã bị ảnh hưởng do mảnh vỡ từ tên lửa và UAV bị đánh chặn rơi xuống, gây ra thiệt hại cho cơ sở hạ tầng. Theo hãng tin AP, một nhà máy khử muối tại Kuwait cũng báo cáo chịu ảnh hưởng trong các vụ việc tương tự, khi các cuộc tấn công nhắm vào các mục tiêu quân sự hoặc cảng biển gần đó.

Ngày 8/3, chính quyền Bahrain cáo buộc Iran tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào mục tiêu dân sự, đồng thời cho biết một nhà máy khử muối tại nước này đã bị hư hại.

Trong nỗ lực giảm căng thẳng, Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian đã gửi lời xin lỗi tới các quốc gia láng giềng liên quan đến các cuộc tấn công nhằm vào các căn cứ của Mỹ trên lãnh thổ của họ. Tuy nhiên, quân đội Iran sau đó vẫn khẳng định sẽ tiếp tục tấn công các khu vực có sự hiện diện quân sự của Mỹ.

Iran cũng cáo buộc một cuộc không kích của Mỹ đã làm hư hại nhà máy khử muối trên đảo Qeshm, nằm gần eo biển chiến lược Hormuz. Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi cho biết cuộc tấn công này đã khiến nguồn cung cấp nước cho khoảng 30 ngôi làng bị gián đoạn và cảnh báo rằng hành động này có thể tạo ra “một tiền lệ nguy hiểm”.

Trong khi đó, Chủ tịch Ủy ban Quốc phòng Quốc gia UAE Ali Al Nuaimi khẳng định nước này sẽ không nhắm mục tiêu vào các cơ sở dân sự nếu tham gia vào bất kỳ cuộc xung đột quân sự nào.

Các “vương quốc nước mặn”

Theo các chuyên gia, tầm quan trọng chiến lược của các nhà máy khử muối đối với các quốc gia vùng Vịnh là rất lớn, bởi khu vực này có nguồn nước ngọt tự nhiên hạn chế.

Ông Michael Christopher Low, Giám đốc Trung tâm Trung Đông thuộc Đại học Utah, cho rằng nhiều quốc gia trong khu vực thực chất là những “vương quốc nước mặn”. Theo ông, dù thường được nhìn nhận là các quốc gia phụ thuộc vào dầu mỏ, Saudi Arabia và nhiều nước láng giềng trên thực tế là những “siêu cường về nước nhân tạo”, khi phải sử dụng năng lượng hóa thạch để khử muối nước biển nhằm đáp ứng nhu cầu sinh hoạt và sản xuất.

Ông Low nhận định việc phát triển các hệ thống khử muối quy mô lớn là một trong những thành tựu quan trọng của thế kỷ 20, song cũng đồng thời tạo ra điểm yếu chiến lược nếu các cơ sở này bị gián đoạn.

Theo các số liệu được công bố bởi nhiều cơ quan nghiên cứu khu vực, quá trình khử muối cung cấp phần lớn nguồn nước uống tại các quốc gia vùng Vịnh. Khoảng 90% nước uống tại Kuwait được tạo ra từ các nhà máy khử muối; tỷ lệ này là 86% tại Oman và khoảng 70% tại Saudi Arabia.

Nước gắn liền với hệ thống năng lượng

Một yếu tố khiến các cơ sở khử muối trở nên dễ tổn thương là việc chúng thường được xây dựng cùng với các nhà máy điện trong các tổ hợp công nghiệp lớn ven biển. Điều này đồng nghĩa với việc các cuộc tấn công nhằm vào hạ tầng năng lượng có thể đồng thời làm gián đoạn nguồn cung cấp nước.

Ông David Michel, chuyên gia cao cấp tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế (CSIS), cho rằng đây có thể được xem là một dạng “chiến thuật bất đối xứng”.

Theo ông, Iran có thể không đủ khả năng đối đầu trực tiếp với Mỹ hoặc Israel về sức mạnh quân sự, nhưng việc gây sức ép lên các quốc gia vùng Vịnh, vốn phụ thuộc lớn vào cơ sở hạ tầng nước và năng lượng, có thể tạo ra áp lực chính trị buộc các nước này kêu gọi giảm leo thang xung đột.

Một báo cáo của Cục Tình báo Trung ương Mỹ (CIA) công bố năm 2010 cho thấy hơn 90% lượng nước khử muối của toàn bộ khu vực vùng Vịnh được sản xuất tại chỉ khoảng 56 nhà máy lớn. Điều này khiến hệ thống cung cấp nước của khu vực trở nên tập trung và dễ bị tổn thương trước các cuộc tấn công quân sự hoặc hoạt động phá hoại.

Một bức điện ngoại giao của Mỹ bị rò rỉ năm 2008 cũng từng cảnh báo rằng thủ đô Riyadh của Saudi Arabia có thể phải sơ tán trong vòng một tuần nếu nhà máy khử muối Jubail, nguồn cung cấp nước quan trọng cho thành phố hoặc các tuyến đường ống liên quan bị hư hại nghiêm trọng.

Nỗ lực tăng cường khả năng chống chịu

Trong những năm gần đây, một số quốc gia vùng Vịnh đã đầu tư đáng kể nhằm tăng khả năng chống chịu của hệ thống cấp nước. Saudi Arabia và UAE đã xây dựng thêm các mạng lưới đường ống, hồ chứa và cơ sở dự trữ nhằm giảm thiểu nguy cơ gián đoạn trong ngắn hạn nếu một nhà máy khử muối gặp sự cố.

Tuy nhiên, các quốc gia nhỏ hơn như Bahrain, Qatar và Kuwait được cho là vẫn có khả năng dự phòng hạn chế hơn.

Phần lớn các nhà máy khử muối hiện nay sử dụng công nghệ thẩm thấu ngược (RO), trong đó nước biển được đẩy qua các màng lọc siêu mịn để loại bỏ muối và tạp chất, tạo ra nước ngọt phục vụ cho sinh hoạt, công nghiệp và du lịch.

Mặc dù vậy, hệ thống này vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức dài hạn. Các nhà khoa học cảnh báo rằng biến đổi khí hậu có thể làm gia tăng tần suất các cơn bão và lốc xoáy tại khu vực Biển Arab, gây rủi ro cho các cơ sở xử lý nước ven biển.

Ngoài ra, quá trình khử muối cũng tiêu tốn lượng lớn năng lượng, đồng thời thải ra nước muối có nồng độ cao trở lại đại dương, điều có thể gây ảnh hưởng đến hệ sinh thái biển.

Trong khi nhiều quốc gia vùng Vịnh phụ thuộc gần như hoàn toàn vào khử muối, Iran lại dựa nhiều hơn vào các nguồn nước tự nhiên như sông và tầng chứa nước ngầm. Tuy nhiên, nước này đang phải đối mặt với tình trạng hạn hán kéo dài trong nhiều năm qua.

Theo các báo cáo môi trường, sau khoảng 5 năm hạn hán nghiêm trọng, mực nước tại nhiều hồ chứa gần Tehran hiện chỉ còn khoảng 10% dung lượng. Khác với các nước láng giềng, Iran hiện chỉ vận hành một số lượng hạn chế các nhà máy khử muối.

Những nỗ lực mở rộng cơ sở hạ tầng khử muối tại Iran cũng gặp khó khăn do các lệnh trừng phạt quốc tế, trong đó có các biện pháp do Mỹ dẫn đầu, khiến việc tiếp cận công nghệ và nguồn vốn đầu tư trở nên hạn chế.

Các chuyên gia luật quốc tế cho rằng việc nhắm mục tiêu vào các cơ sở cấp nước đặt ra những câu hỏi nghiêm trọng về việc tuân thủ luật nhân đạo quốc tế.

Theo Công ước Geneva và các quy định liên quan, các cơ sở hạ tầng dân sự thiết yếu cho sự sống còn của người dân, bao gồm hệ thống cung cấp nước uống, không được phép trở thành mục tiêu tấn công trong xung đột vũ trang.