Mỹ – Iran ‘mặc cả’ thời gian: Thỏa thuận hạt nhân mới có lặp lại kịch bản cũ?

Giữa sức ép quân sự và bất đồng sâu sắc, Mỹ và Iran đang “mặc cả” về thời gian đình chỉ hạt nhân hé lộ khả năng đạt thỏa thuận, nhưng cũng dấy lên lo ngại lặp lại kịch bản cũ.

Phó Tổng thống JD Vance từ Islamabad, Pakistan, về đến Căn cứ Liên hợp Andrews ngày 12/4 (giờ địa phương) sau cuộc đàm phán gián tiếp với Iran. Ảnh: Getty Images

Theo báo New York Times, ngay trước khi rời Islamabad vào sáng sớm Chủ nhật 12/4 (theo giờ địa phương), Phó Tổng thống JD Vance cho biết Iran và Mỹ vẫn còn cách biệt rất lớn, chủ yếu về vấn đề đảm bảo rằng Iran sẽ không bao giờ chế tạo vũ khí hạt nhân – “không chỉ bây giờ, không chỉ hai năm tới, mà là về lâu dài”.

Hóa ra, định nghĩa “lâu dài” của chính quyền Tổng thống Donald Trump là 20 năm.

Khi các chi tiết về chuyến thăm Pakistan kéo dài 21 giờ của ông Vance dần được tiết lộ hôm 13/4, những người am hiểu quá trình đàm phán cho biết lập trường của Mỹ không phải là cấm vĩnh viễn việc làm giàu uranium của Iran. Thay vào đó, Washington đề xuất một “lệnh đình chỉ” toàn bộ hoạt động hạt nhân trong 20 năm. Điều này sẽ cho phép Iran tuyên bố rằng họ không từ bỏ vĩnh viễn quyền sản xuất nhiên liệu hạt nhân theo Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân.

Đáp lại, Iran tái khẳng định đề xuất đình chỉ hoạt động hạt nhân trong tối đa 5 năm, theo hai quan chức cấp cao Iran và một quan chức Mỹ. Tehran đã đưa ra đề xuất tương tự vào tháng 2 trong vòng đàm phán thất bại tại Geneva, sự kiện đã khiến ông Trump quyết định phát động tấn công Iran vài ngày sau đó.

Ngoài ra, còn nhiều vấn đề khác đang phủ bóng lên các cuộc đàm phán, bao gồm việc khôi phục tự do hàng hải tại eo biển Hormuz và chấm dứt sự hỗ trợ của Iran cho các lực lượng đồng minh như Hamas và Hezbollah. Tuy nhiên, việc Iran từ chối từ bỏ tham vọng hạt nhân, tháo dỡ cơ sở hạ tầng và xuất khẩu nhiên liệu hạt nhân ra khỏi lãnh thổ vẫn là bất đồng cốt lõi.

Việc hai bên hiện tranh cãi về thời hạn đình chỉ hoạt động hạt nhân cho thấy vẫn còn khả năng đạt được thỏa thuận, và có dấu hiệu các nhà đàm phán có thể gặp lại trong những ngày tới, dù chưa có lịch cụ thể.

Tuy nhiên, với ông Trump và các cộng sự, rủi ro là bất kỳ thỏa thuận nào đạt được có thể giống với thỏa thuận hạt nhân năm 2015, còn gọi là Kế hoạch Hành động chung toàn diện – điều mà ông từng chỉ trích là “một thỏa thuận tồi tệ và thiên lệch”.

Cốt lõi trong chỉ trích của ông Trump là các điều khoản “hết hạn”, theo đó Iran sẽ dần được phép mở rộng hoạt động làm giàu uranium đến năm 2030. Tuy nhiên, thỏa thuận này không yêu cầu đình chỉ hoàn toàn hoạt động hạt nhân.

Ông Rob Malley, thành viên đoàn đàm phán năm 2015, cho rằng nếu Iran đồng ý đình chỉ hoạt động hạt nhân trong vài năm, điều đó vẫn tốt hơn thỏa thuận cũ.

Trên thực tế, lịch sử quan hệ Mỹ – Iran cho thấy nhiều nỗ lực nhằm “mua thời gian”, từ tấn công mạng phá hoại chương trình hạt nhân đến trừng phạt và đàm phán ngoại giao. Kết quả là Iran mất nhiều thời gian hơn hầu hết các quốc gia khác trong việc tiến gần tới vũ khí hạt nhân.

Ông Vance cho biết các cuộc thảo luận tại Pakistan có “một số tiến triển”, nhưng Iran “chưa nhượng bộ đủ”. Ông nhấn mạnh câu hỏi lớn hiện nay là liệu Tehran có đủ linh hoạt hay không.

Phát ngôn viên Nhà Trắng Karoline Leavitt cho biết các “lằn ranh đỏ” của Mỹ đã được nêu rõ, đồng thời cho rằng áp lực từ phong tỏa hải quân sẽ khiến Iran càng muốn đạt thỏa thuận.

Một điểm bất đồng khác là yêu cầu của Mỹ buộc Iran phải chuyển khoảng 970 pound uranium làm giàu cao ra khỏi lãnh thổ. Ông Trump thậm chí cân nhắc triển khai lực lượng mặt đất tới Isfahan để giành quyền kiểm soát số vật liệu này.

Trong khi đó, Iran kiên quyết giữ nhiên liệu trong nước, nhưng đề xuất làm loãng để không thể dùng chế tạo vũ khí. Điều này có thể kéo dài thời gian phát triển bom, nhưng vẫn tiềm ẩn rủi ro khi Iran có thể tái làm giàu trong tương lai.

Một vấn đề khác là tài chính: Iran yêu cầu phương Tây giải phóng khoảng 6 tỷ USD từ doanh thu dầu bị đóng băng do các lệnh trừng phạt từ nhiệm kỳ trước của ông Trump.

Kết quả cuối cùng của các cuộc đàm phán vẫn chưa rõ ràng, nhưng rõ ràng cả hai bên đang tìm cách kéo dài thời gian, thay vì giải quyết dứt điểm vấn đề hạt nhân.