‘Liều vaccine rừng’ của trẻ mầm non Phần Lan

Tại Phần Lan, các trường mầm non chủ động cho trẻ tiếp xúc nhiều hơn với bùn đất, cây cỏ tự nhiên, từ đó ghi nhận những thay đổi tích cực về sức khỏe.

Thực tế này cho thấy mối liên hệ chặt chẽ giữa đa dạng sinh học và sự phát triển của trẻ nhỏ.

Bùn đất, rêu cỏ và những đứa trẻ

Cô bé Aurora (trái) và bạn cùng chơi đùa trong sân trường. Ảnh: Guardian

Cô bé Aurora Nikula 5 tuổi đang tận hưởng một ngày học rất đỗi bình thường ở trường. Em nhào nặn một “chiếc bánh” từ cát và bùn, trang trí bằng những củ cà rốt, khoai tây và miếng thịt tưởng tượng. “Bánh bị nướng quá rồi”, Aurora vừa nói vừa hắt nước vào, rồi xúc thêm một nắm cát. Tiếp đó, cô bé thủ thỉ: “Thêm đường vào sẽ ngon hơn”. Aurora thả một vốc bùn vào “chiếc bánh”.

Gần đó, nhà khoa học thuộc Viện Tài nguyên Thiên nhiên Phần Lan, ông Aki Sinkkonen, đang chăm chú quan sát. Ông rất quan tâm tới “chiếc bánh” của cô bé Aurora, nhưng vì một lý do khác. Ông Aki Sinkkonen thích thú khi thấy Aurora trộn đất, cát và lá khô rồi bôi lên mặt: “Hoàn hảo. Cô bé thực sự đang chạm tay vào đó”.

Với những ngôi trường mầm non đặt nặng vấn đề vệ sinh, đây có thể là điều khó chấp nhận. Nhưng tại trường mầm non Humpula ở Lahti, phía Bắc Helsinki, trẻ em được khuyến khích nghịch bùn đất.

Trên toàn Phần Lan, 43 nhà trẻ đã nhận tổng kinh phí 1 triệu euro nhằm cải tạo sân chơi theo hướng gần với thiên nhiên hơn, qua đó tăng cường khả năng tiếp xúc của trẻ với đa dạng sinh học vi mô, bao gồm vi khuẩn và nấm, vốn hiện diện trong tự nhiên.

Các học sinh tại trường mầm non Humpula. Ảnh: Guardian

Trường mầm non Humpula đào cả mảng nền rừng dày từ 20 – 40cm, rộng khoảng 10 mét vuông và mang về trường. Trên “tấm thảm sống” này, có cây việt quất, nam việt quất và rêu mọc tự nhiên, nhằm khuyến khích trẻ tự tay hái quả, tìm côn trùng và khám phá thiên nhiên.

Việc được tiếp xúc với không gian ngoài trời có vai trò quan trọng đối với sự phát triển của trẻ em. Nhưng nghiên cứu này tại Phần Lan còn mở rộng thêm góc nhìn ấy. Nó nằm trong chuỗi các công trình khoa học cho thấy mối liên kết sâu sắc giữa hai tầng đa dạng sinh học.

Tầng bên ngoài bao gồm đất, nước, thực vật, động vật và các dạng vi sinh vật sống trong rừng, sân chơi hoặc bất kỳ môi trường nào khác. Còn tầng bên trong là đa dạng sinh học tồn tại trong và trên cơ thể con người, bao gồm hệ vi sinh ở đường ruột, trên da và đường hô hấp.

Ngày càng có nhiều bằng chứng khoa học cho thấy sức khỏe của con người gắn bó mật thiết với môi trường sống xung quanh và với thế giới tự nhiên. Đặc biệt, giai đoạn não bộ và cơ thể phát triển nhanh nhất trong 1.000 ngày đầu đời được xem là thời kỳ then chốt.

Lợi ích được kiểm chứng

Sân chơi mới tại trường mầm non Poutapilvi-Puimuri. Ảnh: Guardian

Trường mầm non Humpula là một phần của nghiên cứu kéo dài hai năm. Tổng cộng có 75 trẻ từ 3 đến 5 tuổi tại 10 cơ sở chăm sóc trẻ em ở khu vực đô thị tham gia nghiên cứu này. Các nhà khoa học đã lấy mẫu máu để đánh giá khả năng miễn dịch, đồng thời, cứ ba tháng một lần, các phụ huynh lại hoàn thành một bảng câu hỏi ngắn liên quan đến các bệnh truyền nhiễm của trẻ.

Nghiên cứu cũng so sánh các nhà trẻ được “tái hoang dã” như Humpula với những nơi mà không gian ngoài trời chủ yếu là nhựa đường, cát, sỏi và thảm nhựa.

Một năm sau, nghiên cứu cho thấy trẻ em chơi đùa trong các trường mầm non xanh có mức độ vi khuẩn gây bệnh trên da như Streptococcus thấp hơn, đồng thời hệ miễn dịch cũng khỏe hơn. Hệ vi sinh đường ruột của các em ghi nhận sự sụt giảm vi khuẩn Clostridium vốn liên quan đến bệnh viêm ruột, viêm đại tràng và các bệnh nhiễm trùng như nhiễm trùng huyết hay ngộ độc thịt.

Chỉ trong vòng 28 ngày, các nhà khoa học còn phát hiện sự gia tăng của tế bào T điều hòa trong máu, thành phần đóng vai trò bảo vệ cơ thể trước các bệnh tự miễn. Những nghiên cứu khác cũng cho thấy, chỉ sau hai tuần, khả năng điều hòa miễn dịch của trẻ có thể được cải thiện đáng kể khi các em chơi với cát được bổ sung đất vườn.

Giới khoa học cho rằng, tình trạng gia tăng các bệnh dị ứng hiện nay phần nào xuất phát từ việc con người ít được tiếp xúc với các vi sinh vật tự nhiên từ khi còn nhỏ. Các nghiên cứu trước đây cho thấy tiếp xúc sớm với không gian xanh có liên quan đến hệ miễn dịch khỏe mạnh. Một nghiên cứu của Australia công bố năm 2024 cũng củng cố kết luận này, khi chỉ ra rằng trẻ em nghịch nhiều loại đất khác nhau có sức khỏe đường ruột và hệ miễn dịch mạnh hơn.

Nhân rộng mô hình của Phần Lan

Xu hướng đưa đất và thiên nhiên vào các cơ sở mầm non đang lan tỏa mạnh mẽ tại Phần Lan. Ở Helsinki, nhà trẻ Poutapilvi-Puimuri “lột xác” nhờ khoản tài trợ 30.000 euro (920 triệu đồng) từ chính phủ. Hiện tại, nơi này chẳng khác nào một công trường, nhưng chẳng bao lâu nữa sẽ có cây xanh, hoa cỏ, đá tự nhiên, bồn trồng cây, hố cát và bãi cỏ dành cho các trò chơi ngoài trời.

Bà Roslund chia sẻ: “Ngày càng có nhiều người bày tỏ mong muốn xây dựng những mô hình nhà trẻ tương tự ở địa phương họ”. Các đoàn từ Na Uy, Iceland và Đan Mạch đã đến tìm hiểu và cân nhắc biện pháp áp dụng mô hình của Phần Lan.

Việc gia tăng đa dạng sinh học ngay trong không gian giáo dục có thể trở thành giải pháp “đôi bên cùng có lợi”, vừa cải thiện sức khỏe trẻ em, vừa bảo vệ môi trường. Đại học Sheffield (Anh) đã tiến hành nghiên cứu về việc xây dựng các hàng rào xanh quanh sân chơi trường học nhằm ngăn ô nhiễm không khí ảnh hưởng đến sức khỏe trẻ em. Dựa trên kết quả nghiên cứu này, trường mầm non Hunter’s Bar ở Sheffield đã trồng một hàng rào cây và bụi rậm dài 70 mét bao quanh sân chơi, vốn nằm sát tuyến đường đông xe cộ. Sáu tháng sau khi trồng, nồng độ khí nitrogen dioxide (NO₂) trong sân chơi đã giảm 13% và được dự báo sẽ tiếp tục giảm khi hàng rào cây phát triển hoàn chỉnh.