Làn sóng hố tử thần đe dọa sinh kế nông dân Thổ Nhĩ Kỳ

Ông Fatih Sik đang uống trà cùng bạn bè tại nhà thì bỗng nghe tiếng rền vang bên ngoài, âm thanh lớn dần rồi nổ ầm như thể một ngọn núi lửa vừa phun trào gần đó.

Từ cửa sổ, ông thấy cách chưa đầy 100 mét là nước và bùn đất phụt thẳng lên trời, cao ngang những tán cây lớn nhất.

Hố tử thần tại tỉnh Konya, Thổ Nhĩ Kỳ. Ảnh: Guardian

Người đàn ông 47 tuổi lập tức hiểu chuyện gì xảy ra, bởi ở Karapınar, thuộc tỉnh Konya, vùng nông nghiệp rộng lớn được mệnh danh là “vựa bánh mì” của Thổ Nhĩ Kỳ, cảnh tượng ấy không hề xa lạ.

Một hố tử thần khổng lồ vừa xuất hiện ngay trên mảnh đất của ông. Rộng 50 mét, sâu 40 mét, nó xuất hiện gần như đúng tròn một năm sau khi một hố khác từng hình thành. Đó là tháng 8, tháng nóng nhất trong năm.

Sik sinh ra trên trang trại mà giờ đây ông đang sở hữu, do cha ông điều hành trước đó. Ông cho biết các nhà khoa học đã thông báo với người dân địa phương rằng khu vực này là nơi nguy hiểm không thích hợp để sinh sống. Một ngôi nhà gần đó đã sụp đổ xuống hố tử thần.

Ông Sik chia sẻ với tờ Guardian (Anh): “Mỗi đêm tôi đều cầu nguyện trước khi đi ngủ. Khi thức dậy, tôi lại cầu nguyện một lần nữa. Tôi sống trong sợ hãi thường trực rằng hố tử thần sẽ cuốn trôi ngôi nhà của mình”. Sik ước tính có khoảng 100 hố tử thần trong khu vực ông đang sinh sống. Hai hố tử thần đã “nuốt chửng” cánh đồng củ dền đỏ mà ông sở hữu.

Konya là một phần của vùng Trung Anatolia từng màu mỡ, là nơi sinh sống của các nền văn minh cổ đại, bao gồm cả xã hội nông nghiệp đầu tiên trên thế giới tại atalhyk, vào khoảng năm 8000 trước Công nguyên. Nơi đây có nhiều tàn tích của các tín ngưỡng thờ nước, suối thiêng của người Hittite và từng là những điểm lấy nước quan trọng cho các thương nhân trên Con đường Tơ lụa.

Tuy nhiên, hiện nay đất đai đang khô cạn. Thổ Nhĩ Kỳ đứng trước bờ vực của cuộc khủng hoảng hạn hán nghiêm trọng, với gần 90% diện tích đất nước có nguy cơ trở thành sa mạc. Hố tử thần xuất hiện trên đất nông nghiệp trong khu vực với tốc độ ngày càng tăng. Các chuyên gia cho biết hiện có gần 700 hố tử thần, tác động không nhỏ đến cuộc sống của người nông dân gần đó.

Giáo sư Fetullah Arik tại Đại học Kỹ thuật Konya nhận định vấn đề bắt nguồn từ lượng mưa giảm và mực nước ngầm cạn kiệt. Nông dân địa phương đang đào nhiều giếng hơn và sâu hơn do khan hiếm nước, điều này càng làm cạn kiệt nguồn nước ngầm, khiến vấn đề thêm trầm trọng.

Ông Sik từng tưới tiêu cho cây trồng bằng nước ngầm bổ sung một lần vào mùa Xuân và hai lần vào mùa Hè, nhưng giờ lượng mưa rất ít nên ông phải tưới 5 lần, rồi 10 lần. “Mười năm trước, chúng tôi chỉ cần đào sâu 30 mét là tìm thấy nước. Giờ thì phải đào đến 90 mét”, ông nói.

Konya từ lâu vốn là khu vực dễ xuất hiện hố tử thần do đặc điểm địa chất: phần lớn diện tích nằm trên nền đá vôi và các loại đá dễ hòa tan khác. Tuy nhiên, trong vài thập niên gần đây, nông nghiệp thâm canh đã khiến việc khai thác nước ngầm phục vụ tưới tiêu gia tăng mạnh. Mực nước ngầm sụt giảm khiến các khoang rỗng dưới lòng đất mất đi lực nâng đỡ vốn giữ chúng ổn định.

Chỉ vào bản đồ hố tử thần trên toàn cầu, giáo sư Arik nhận định Konya hiện là nơi có mật độ hố tử thần cao nhất thế giới. “Hai năm trở lại đây, tốc độ đã tăng vọt và sự khác biệt là điều khó có thể làm ngơ”, ông nói.

Biến đổi khí hậu đã góp phần tăng tốc vấn đề này. Năm 2025 ghi nhận nhiệt độ cao kỷ lục và lượng mưa thấp. Nông dân cùng ngư dân nói với tờ Guardian rằng họ ghi nhận tình trạng khô hạn chưa từng có. Theo các báo cáo địa phương, 186 trong số 240 hồ tại khu vực này đã biến mất trong 60 năm qua.

Vùng Trung Anatolia đang phải gánh chịu hậu quả nặng nề nhất ở Địa Trung Hải, một trong những khu vực ấm lên nhanh nhất trên Trái Đất.

Hầu hết nông dân ở Konya trồng các loại cây trồng cần nhiều nước, chẳng hạn như ngô, lúa mì và củ dền đỏ. Một số ý kiến cho rằng giải pháp cho các vấn đề của khu vực là điều chỉnh phương thức canh tác, chuyển sang trồng những loại cây cần ít nước hơn.