Kỳ thi lớp 10: Đừng để ‘cuộc đua’ vào trường công trở thành nỗi ám ảnh

Kỳ thi vào lớp 10 đang trở thành nỗi ám ảnh đối với nhiều học sinh và phụ huynh. Vấn đề đặt ra là làm sao để giảm áp lực thi cử và tạo điều kiện học tập công bằng cho mọi học sinh?

Áp lực từ sự thiếu hụt trường lớp và cuộc cạnh tranh khốc liệt

Mỗi năm, khi mùa tuyển sinh lớp 10 đến gần, không khí căng thẳng lại bao trùm lên nhiều gia đình có con học cuối cấp THCS. Những lớp học thêm kín lịch, những đêm thức khuya giải đề, những gương mặt học sinh mệt mỏi vì áp lực điểm số đã trở thành hình ảnh quen thuộc. Kỳ thi vào lớp 10 vốn chỉ là một cột mốc trong hành trình học tập, nhưng nhiều năm qua lại trở thành “cuộc đua” đối với không ít học sinh ở các đô thị lớn như Hà Nội hay TP. Hồ Chí Minh.

Theo dữ liệu từ Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội công bố tối 28/4, toàn thành phố có khoảng 147.000 học sinh tốt nghiệp THCS, tăng 20.000 em so với năm học trước. Trong số này, có khoảng 125.000 học sinh đăng ký dự tuyển vào lớp 10 công lập. Năm 2026, tổng chỉ tiêu vào các trường THPT công lập không chuyên là hơn 82.660. Với quy mô này, các trường công lập chỉ có thể tiếp nhận hơn 56% số học sinh tốt nghiệp, tạo ra cuộc đua giành suất học vô cùng quyết liệt.

Tại TP. Hồ Chí Minh, tỉ lệ trúng tuyển cao hơn nhưng vẫn còn hàng chục nghìn học sinh phải tìm hướng đi khác sau lớp 9. Khi số lượng chỗ học công lập không đáp ứng được nhu cầu thực tế, kỳ thi lớp 10 tất yếu trở thành cuộc cạnh tranh khốc liệt.

Phát biểu trong cuộc tiếp xúc cử tri sau Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI diễn ra sáng 4/5 tại Hà Nội, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã đề cập một trong những vấn đề nóng của giáo dục hiện nay, đó là kỳ thi vào lớp 10 tại nhiều địa phương còn căng thẳng hơn cả thi đại học. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cho rằng: “Cũng vì thực tế không đủ trường, không đủ thầy, nên sinh ra thi tuyển để bằng những biện pháp hành chính loại các cháu ra, không cho vào học, trong khi chủ trương của Nhà nước là phổ cập giáo dục từ mầm non đến hết lớp 12 và miễn giảm học phí”.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước khẳng định, học thì phải thi nhưng thi không phải giải pháp để loại các cháu ra không cho đến trường, mà thi là để đánh giá chất lượng dạy và học.

“Mấy hôm nay học sinh đang chuẩn bị thi vào 10, còn căng thẳng hơn thi vào đại học. Tại sao lại tạo ra tâm lý bất an như vậy? Không những nặng nề cho học sinh, phụ huynh mà khó khăn cho cả thầy cô giáo. Nếu các cháu học kém thì phải tiếp tục bồi dưỡng cho học giỏi, học giỏi rồi thì bồi dưỡng cho học rất xuất sắc, trở thành những nhà khoa học, nhà Toán học… và không tạo áp lực cho học sinh, cho gia đình. Mỗi mùa thi áp lực ghê gớm, thậm chí có cả tiêu cực. Khi đủ trường, đủ lớp sẽ giải quyết được rất nhiều bất cập này”, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chia sẻ.

Điều đáng suy nghĩ là chủ trương của Nhà nước hiện nay hướng đến phổ cập giáo dục đến hết lớp 12, miễn giảm học phí và tạo điều kiện để mọi học sinh đều được đến trường. Quan điểm ấy cho thấy giáo dục cần hướng đến quyền được học tập của mọi trẻ em, thay vì biến thi cử thành áp lực quá lớn đè nặng lên tuổi học trò. Vậy làm sao để “hạ nhiệt” kỳ thi lớp 10?

“Thay vì đặt kỳ vọng quá lớn, hãy lắng nghe, chia sẻ và giúp con hiểu rằng một kỳ thi không quyết định toàn bộ giá trị của bản thân”.

Theo nhiều chuyên gia giáo dục, muốn giải quyết tận gốc cần bắt đầu từ nhiều phía, từ chính sách vĩ mô đến nhận thức xã hội. Trước hết, cần tăng cường đầu tư trường lớp và đội ngũ giáo viên, đây là giải pháp căn bản nhất. Khi số học sinh tăng nhanh ở các đô thị lớn mà trường công không phát triển kịp, áp lực tuyển sinh chắc chắn sẽ gia tăng. Việc xây dựng thêm trường học không chỉ là xây thêm vài dãy phòng học mà còn cần nguồn ngân sách lớn, quỹ đất phù hợp, đội ngũ giáo viên đủ năng lực và cả hệ thống quản lý chất lượng đi kèm. Vì vậy, các địa phương cần có chiến lược lâu dài thay vì chỉ giải quyết tình thế từng năm.

Tuy nhiên, nếu chỉ xây thêm trường mà không gắn với quy hoạch đô thị thì sẽ luôn rơi vào cảnh đuổi theo nhu cầu. Tốc độ đô thị hóa nhanh, dân nhập cư tăng mạnh ở các thành phố lớn khiến số học sinh tăng liên tục. Do đó, quy hoạch dân cư, quy hoạch trường học và dự báo dân số cần được thực hiện đồng bộ để ngành giáo dục chủ động hơn trong việc chuẩn bị cơ sở vật chất và nhân lực.

Bên cạnh vai trò của Nhà nước, cần có cơ chế khuyến khích xã hội hóa giáo dục một cách hợp lý. Nhiều trường tư thục hiện nay đã góp phần chia sẻ áp lực với hệ thống trường công. Tuy nhiên, mức học phí ở nhiều trường còn quá cao, vượt khả năng của đa số gia đình lao động. Nếu có thêm nhiều mô hình trường học với mức học phí đa dạng, chất lượng ổn định và được quản lý tốt, phụ huynh sẽ có nhiều lựa chọn hơn thay vì dồn hết kỳ vọng vào trường công lập.

Đổi mới thi cử và thay đổi quan niệm xã hội

Một nguyên nhân quan trọng tạo nên áp lực thi lớp 10 chính là sự chênh lệch chất lượng giữa các trường. Nhiều phụ huynh tìm mọi cách cho con vào “trường top”, trong khi có những trường công lập lại tuyển không đủ chỉ tiêu. Điều này cho thấy chỗ học không hẳn thiếu mà niềm tin vào chất lượng giáo dục giữa các trường chưa đồng đều.

Khi khoảng cách chất lượng giữa các trường quá lớn, việc cạnh tranh sẽ trở nên gay gắt. Học sinh và phụ huynh đều lo sợ rằng nếu không vào được trường tốt thì cơ hội học tập và tương lai sẽ bị ảnh hưởng. Vì vậy, ngành giáo dục cần chú trọng nâng mặt bằng chất lượng chung thay vì chỉ tập trung đầu tư cho một số trường điểm. Một ngôi trường tốt không nên là đặc quyền của số ít học sinh có điểm cao, mà phải là điều mọi học sinh đều có thể tiếp cận.

“Một nền giáo dục nhân văn không phải là nền giáo dục tạo ra những cuộc đua căng thẳng, mà là nền giáo dục giúp mọi đứa trẻ được học tập, phát triển và trưởng thành trong sự tôn trọng khả năng riêng của mình”.

Để làm được điều đó, cần nâng cao chất lượng quản lý chuyên môn, đổi mới phương pháp dạy học và tăng cường hỗ trợ giáo viên. Khi chương trình học được triển khai đồng đều, giáo viên được đào tạo bài bản và môi trường học tập được cải thiện, phụ huynh sẽ bớt tâm lý “chạy trường, chạy lớp”.

Ngoài ra, áp lực thi cử còn đến từ chính cách tổ chức tuyển sinh hiện nay. Dù giáo dục nhiều năm qua đã nhấn mạnh mục tiêu phát triển năng lực và phẩm chất người học nhưng cách thi và cách đánh giá vẫn nặng về kiểm tra kiến thức, luyện đề và học thuộc. Điều đó khiến học sinh phải lao vào guồng quay học thêm triền miên.

Nhiều em mới 14 – 15 tuổi nhưng lịch học kín mít từ sáng đến tối. Có em gần như không còn thời gian nghỉ ngơi, vui chơi hay phát triển kỹ năng sống. Tuổi học trò lẽ ra phải là quãng thời gian hồn nhiên và khám phá bản thân nhưng lại bị bao phủ bởi áp lực điểm số và nỗi sợ thất bại.

Vì vậy, đổi mới thi cử là yêu cầu cấp thiết. Đề thi cần giảm tính đánh đố, tăng khả năng vận dụng thực tế và đánh giá toàn diện hơn. Quan trọng hơn, việc tuyển sinh không nên chỉ phụ thuộc vào một kỳ thi duy nhất. Có thể kết hợp nhiều tiêu chí như quá trình học tập, năng lực cá nhân, kỹ năng hay định hướng nghề nghiệp để giảm bớt áp lực.

Cùng với đó, xã hội cũng cần thay đổi quan niệm về thành công. Không phải mọi học sinh đều phải vào trường công lập “top đầu” mới có tương lai tốt. Hiện nay, giáo dục nghề nghiệp và các mô hình học tập khác đang mở ra nhiều cơ hội cho học sinh sau THCS. Nếu được định hướng đúng, nhiều em hoàn toàn có thể phát triển tốt ở môi trường nghề nghiệp phù hợp với năng lực và sở thích của mình.

Điều đáng tiếc là tâm lý sính bằng cấp và áp lực thành tích vẫn còn rất nặng nề trong nhiều gia đình. Có phụ huynh xem điểm số của con như thước đo danh dự, vô tình tạo thêm áp lực tâm lý cho trẻ. Nhiều học sinh không sợ thi vì thiếu kiến thức, mà sợ làm cha mẹ thất vọng. Bởi vậy, để giảm áp lực thi cử, phụ huynh cũng cần thay đổi cách đồng hành với con. Thay vì đặt kỳ vọng quá lớn, hãy lắng nghe, chia sẻ và giúp con hiểu rằng một kỳ thi không quyết định giá trị của mỗi người.

Ngoài ra, nhà trường cũng cần quan tâm hơn đến sức khỏe tinh thần của học sinh. Những hoạt động tư vấn tâm lý, hướng nghiệp hay kỹ năng quản lý áp lực cần được triển khai thường xuyên. Khi học sinh được hỗ trợ đúng lúc, các em sẽ tự tin và vững vàng hơn trước kỳ thi.

Kỳ thi lớp 10 sẽ còn tồn tại khi nguồn lực giáo dục chưa thể đáp ứng đầy đủ nhu cầu học tập. Nhưng điều quan trọng là phải làm sao để kỳ thi ấy không còn là nỗi ám ảnh. Giáo dục cần hướng đến việc mở rộng cơ hội học tập cho mọi học sinh, thay vì tạo ra sự sàng lọc quá khắc nghiệt ở tuổi còn rất nhỏ.

Mới đây, Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn đã chia sẻ về một trong những giải pháp để phát triển giáo dục, đó là cần mở rộng cơ hội học tập, bảo đảm tiếp cận giáo dục công bằng và có chất lượng cho mọi người dân. Đây không chỉ là yêu cầu nâng cao dân trí mà còn là nền tảng phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, hình thành thế hệ công dân mới, công dân toàn cầu.

Theo Bộ trưởng, cần tạo điều kiện tối đa để học sinh được học, tiến tới phổ cập giáo dục phổ thông và các trình độ tương đương như trung học nghề. Điều này góp phần phát triển con người toàn diện, chuẩn bị nguồn nhân lực, đồng thời giúp giải quyết một số vấn đề xã hội như áp lực thi cử, dạy thêm, học thêm. Khi cơ hội tiếp cận giáo dục được mở rộng, áp lực thi cử sẽ giảm, qua đó các hiện tượng liên quan cũng từng bước được khắc phục.

Thật vậy, giảm áp lực thi lớp 10 không thể thực hiện trong ngày một ngày hai. Đó là hành trình cần sự chung tay của Nhà nước, ngành giáo dục, địa phương, nhà trường, phụ huynh và toàn xã hội. Khi có đủ trường lớp, chất lượng giáo dục được thu hẹp khoảng cách, thi cử được đổi mới và quan niệm xã hội thay đổi tích cực hơn, học sinh sẽ không còn phải bước vào kỳ thi lớp 10 với tâm trạng lo âu và kiệt sức như hiện nay.

Một nền giáo dục nhân văn không phải là nền giáo dục tạo ra những cuộc đua căng thẳng, mà là nền giáo dục giúp mọi đứa trẻ được học tập, phát triển và trưởng thành trong sự tôn trọng khả năng riêng của mình.