Khi dòng sông lên tiếng giữa lòng đô thị

Giữa những đại lộ đông đúc và các khối bê tông xếp chồng của Brussels, có một dòng sông vẫn đang chảy.

Hai nghệ sĩ Romain Tardy và Coline Cornélis, tác giả của “Souveraines”, tác phẩm trình chiếu ánh sáng trong cống ngầm, là một phần của dòng sông Senne.

Nó không hiện hữu trong những bức ảnh du lịch, không phản chiếu ánh nắng bên những quán cà phê ven bờ, nhưng ngày đêm âm thầm len lỏi dưới lòng đất. Dòng Senne đã biến mất khỏi tầm mắt con người hơn một thế kỷ nay, không phải vì cạn kiệt, mà vì bị chôn vùi bởi chính bàn tay con người trong cơn say xây dựng đô thị.

Từ ngày 7/2 đến đầu năm 2027, tại Bảo tàng Cống Brussels, dòng sông ấy được “gọi tên” trở lại qua triển lãm đa giác quan mang tên “Back on Senne” (Trở lại sông Senne). Không chỉ là một cuộc trưng bày, triển lãm mở ra một cuộc đối thoại sâu sắc về mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên trong lòng thành phố hiện đại: chúng ta đã đối xử với những dòng sông ra sao, và liệu còn cơ hội nào để hàn gắn những rạn nứt do chính mình tạo ra?

Quay ngược thời gian về thế kỷ XIX, Senne từng bị coi là mối đe dọa đối với vệ sinh và trật tự đô thị. Dòng sông khi ấy mang theo rác thải và mầm bệnh, trở thành biểu tượng của sự hỗn loạn giữa một Brussels đang khát khao hiện đại hóa. Giải pháp được lựa chọn là che phủ dòng chảy, biến Senne thành một phần của hệ thống cống ngầm. Quyết định ấy mang tính kỹ thuật và thực dụng, nhưng cái giá phải trả là hàng trăm năm tổn thương sinh thái.

Những cuộc khai quật khảo cổ ngày nay cho thấy một sự thật không khỏi khiến người ta chạnh lòng: nơi từng là dòng nước đầy cá tôm, nơi thuyền bè qua lại và sự sống dồi dào, nay chỉ còn lại bê tông lạnh lẽo và những đường ống khổng lồ. Thiên nhiên không biến mất, nó chỉ bị buộc phải im lặng, bị đẩy ra khỏi ký ức và đời sống thường nhật của con người.

Câu chuyện của Senne không phải là cá biệt. Nó phản chiếu bi kịch quen thuộc của nhiều đô thị hiện đại trên thế giới, nơi thiên nhiên bị đẩy ra bên lề để nhường chỗ cho phát triển. Chỉ đến khi ô nhiễm, biến đổi khí hậu và suy giảm đa dạng sinh học trở thành những cảnh báo không thể phớt lờ, con người mới buộc phải ngoái nhìn lại những dòng sông đã bị lãng quên.

Chia sẻ với phóng viên tại Brussels, bà Aude Hendrick, Giám đốc Bảo tàng Cống Brussels, nói chậm rãi nhưng đầy trăn trở: “Chúng tôi muốn đưa dòng sông trở lại ánh sáng. Khi bị chôn vùi, dòng sông cũng bị tước đi sự sống. Chỉ khi hiểu rõ quá khứ và hiện tại của Senne, chúng ta mới có thể nâng cao ý thức về quản lý sinh thái và bảo tồn nguồn nước sạch cho toàn bộ hệ sinh thái”.

Cuộc hội ngộ huyền ảo giữa lòng đất

Màn trình diễn ánh sáng mời gọi công chúng lắng nghe, cảm nhận và khám phá lại sông Senne bằng tất cả các giác quan.

Trong không gian tĩnh lặng dưới lòng đất của bảo tàng, triển lãm “Back on Senne” mở ra bằng những luồng sáng laser đan xen cùng các lớp âm thanh tinh tế. Tác phẩm mang tên “Souterraines” (Dòng chảy ngầm), do hai nghệ sĩ Romain Tardy và Coline Cornélis thực hiện, đặt dòng sông Senne vào vị trí trung tâm. Với họ, Senne không phải là một “phế tích” của đô thị, mà là một thực thể sống đang bị lãng quên.

Để tái hiện nhịp đập của dòng sông, Romain Tardy sử dụng hệ thống kỹ thuật phức tạp, chủ yếu là tia laser tương tác trực tiếp với mặt nước. Ánh sáng phản chiếu, khúc xạ, liên tục biến đổi theo từng chuyển động của dòng chảy, tạo nên một không gian vừa huyền ảo vừa sống động. “Công nghệ có thể rất mạnh,” anh nói, “nhưng linh hồn của tác phẩm lại đến từ chính dòng nước và con sông. Công nghệ chỉ là cây cầu dẫn lối để con người nhìn thấy điều vốn bị che khuất”.

Màn trình diễn ánh sáng và âm thanh ấy không đơn thuần để ngắm nhìn. Nó mời gọi công chúng lắng nghe, cảm nhận và khám phá lại Senne bằng tất cả các giác quan. Với nhiều người dân Brussels, dòng sông đã trở nên xa lạ, thậm chí bị xóa khỏi ký ức. Dưới những bước chân quen thuộc của họ, một dòng chảy vẫn tồn tại, bền bỉ và kiên nhẫn.

Qua cuộc hội ngộ đầy tính nghệ thuật và có phần huyền diệu này, các nghệ sĩ mong muốn khơi gợi một khoảnh khắc thức tỉnh: nhận ra sự hiện diện âm thầm nhưng không ngừng của thiên nhiên ngay giữa lòng đô thị. Đằng sau vẻ đẹp của ánh sáng và âm thanh là một thông điệp nhân văn rõ ràng về trách nhiệm bảo tồn dòng sông và hệ sinh thái xung quanh nó.

Tác phẩm cũng là lời tri ân dành cho những nỗ lực không mệt mỏi của Cơ quan Môi trường Brussels và các đối tác trong việc cải thiện chất lượng nước, khơi thông dòng chảy và trả lại không gian tự nhiên cho Senne. Những mầm sống đầu tiên quay trở lại sau khi các trạm xử lý nước thải đi vào hoạt động là minh chứng rằng thiên nhiên có khả năng hồi sinh, nếu được trao cơ hội.

Dẫu vậy, Senne hôm nay vẫn chưa hoàn toàn khỏe mạnh. Hệ sinh thái của nó còn mong manh, chịu sức ép từ đô thị hóa và biến đổi khí hậu. Back on Senne không tô hồng hiện thực, mà nhắc nhở rằng sự hồi sinh ấy phụ thuộc vào từng quyết định quản lý nguồn nước, từng lựa chọn phát triển đô thị của con người hôm nay.

Câu chuyện của Senne vì thế vượt ra ngoài biên giới Brussels. Nó đặt ra những câu hỏi mang tính toàn cầu: làm thế nào để các thành phố chung sống với thiên nhiên thay vì áp đặt lên nó, và làm sao để quản lý tài nguyên nước một cách bền vững trong một thế giới đang nóng lên từng ngày?

Khi rời khỏi bảo tàng, người xem không chỉ mang theo hình ảnh lung linh của dòng sông dưới ánh laser. Điều còn đọng lại sâu hơn là cảm giác rằng thiên nhiên không phải là phông nền vô tri cho đời sống đô thị, mà là một thực thể sống, có ký ức, có tổn thương và có khả năng hồi sinh. Như lời Giám đốc Bảo tàng Aude Hendrick nhấn mạnh, hành trình đưa dòng Senne trở lại không chỉ là câu chuyện của kỹ thuật hay quy hoạch, mà còn là câu chuyện của tình yêu và sự tôn trọng dành cho thiên nhiên giữa lòng phố thị.