Iran trong cuộc chiến kinh tế với Mỹ: Nơi Tehran đặt niềm tin và điểm yếu bất ngờ

Iran đang đặt niềm tin vào khả năng tự lực để duy trì nền kinh tế trước các biện pháp trừng phạt mới của Mỹ, trong bối cảnh cuộc xung đột giữa hai nước đã kéo dài 6 tháng.

Đặt cược vào khả năng tự chủ

Người dân mua sắm hàng hóa tại Tehran, Iran. Ảnh: AFP/ TTXVN (không được phép khai thác, sử dụng bởi bên thứ ba)

Giới chức Iran khẳng định nền kinh tế có thể chống chịu các lệnh trừng phạt mới của Mỹ, song thừa nhận người dân sẽ phải đối mặt một năm nhiều khó khăn khi lạm phát tăng cao, đồng rial mất giá và nguồn năng lượng ngày càng thiếu hụt.

Bộ trưởng Kinh tế Ali Madanizadeh cho biết Tehran đã xây dựng kế hoạch ứng phó trong hai năm và có nhiều kinh nghiệm né tránh các biện pháp trừng phạt. Ông tin Iran có thể duy trì hoạt động kinh tế ngay cả khi Washington tìm cách cô lập nước này khỏi hệ thống thương mại quốc tế.

Theo kênh Al Jazeera, một trong những biện pháp chủ yếu của Tehran là tích trữ hàng hóa thiết yếu, ngoại tệ và vàng. Thống đốc Ngân hàng Trung ương Iran Abdolnasser Hemmati cho biết xuất khẩu dầu, nguồn thu ngoại tệ quan trọng nhất của đất nước, gần như đã đình trệ hoàn toàn. Tuy nhiên, ông khẳng định Iran vẫn có đủ ngoại tệ phục vụ nhập khẩu hàng thiết yếu nhờ những khoản dự trữ được cất giữ tại các địa điểm Mỹ không thể tiếp cận.

Ông Hemmati thừa nhận lạm phát tăng vọt và sức mua của người dân liên tục suy giảm, nhưng cho rằng Iran vẫn có thể chịu đựng khó khăn mà không rơi vào sụp đổ. Trong khi đó, người phát ngôn chính phủ Fatemeh Mohajerani cảnh báo người dân không nên kỳ vọng tình hình sẽ cải thiện trong năm tới.

Đồng rial cũng lao xuống mức thấp kỷ lục 2,05 triệu rial đổi một USD trên thị trường tự do ngày 25/8, trước khi phục hồi nhẹ. Sự mất giá nhanh chóng của đồng nội tệ đang khiến sức mua của người dân Iran suy giảm nghiêm trọng.

Đẩy mạnh sản xuất trong nước

Tự chủ kinh tế từ lâu đã là một mục tiêu chiến lược của Iran và đang được thúc đẩy mạnh hơn trong bối cảnh chiến sự và trừng phạt.

Giới chức nước này kêu gọi người dân, đặc biệt là giới trẻ, tăng sản xuất những hàng hóa cần thiết thay vì phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài. Trong nông nghiệp, Tehran cho biết hiện có thể tự đáp ứng khoảng 85% nhu cầu trong nước và đặt mục tiêu nâng tỷ lệ này lên 90% trong ngắn hạn.

Tuy nhiên, Iran vẫn phải nhập khẩu một lượng lớn lúa mì, ngô, gạo và dầu thực vật. Nước này nhập khoảng 16 tỷ USD nông sản mỗi năm, trong khi xuất khẩu khoảng 8 tỷ USD. UAE, Saudi Arabia, Nga và các nước Trung Á được kỳ vọng tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp lương thực cho Iran.

Tổ chức Nông Lương Liên hợp quốc (FAO) cảnh báo chi phí nhập khẩu tăng, gián đoạn logistics và các chính sách bảo vệ nguồn cung nội địa đang đẩy giá thực phẩm lên cao. Các tuyến đường bộ cũng khó thay thế lượng hàng hóa lớn vốn được vận chuyển bằng đường biển.

Sức ép đã thể hiện rõ trong đời sống người dân. Theo Trung tâm Thống kê Iran, giá thực phẩm tháng 7 cao hơn 128% so với cùng kỳ năm ngoái. Chính phủ tuyên bố có thể sản xuất khoảng 97% thuốc trong nước, nhưng vẫn đối mặt tình trạng thiếu gần 1.000 loại thuốc, trong khi giá dược phẩm tăng mạnh.

Năng lượng trở thành điểm yếu

Một cơ sở khai thác dầu của Iran trên đảo Khark. Ảnh: AFP/ TTXVN (không được phép khai thác, sử dụng bởi bên thứ ba)

Chiến sự càng làm trầm trọng những vấn đề vốn tồn tại lâu nay của Iran về điện, nhiên liệu và cơ sở hạ tầng. Các cuộc không kích của Mỹ và Israel đã gây thiệt hại cho nhiều cơ sở dầu khí, điện và tiện ích, buộc Tehran phải khẩn trương sửa chữa.

Tình trạng mất điện tiếp tục ảnh hưởng đến hộ gia đình và các cơ sở sản xuất tại Tehran cùng nhiều thành phố khác. Khi thời tiết lạnh hơn và nhu cầu sưởi ấm tăng, Iran còn có nguy cơ đối mặt với thiếu khí đốt.

Trong những ngày 26-27/8, nhiều trạm xăng tại Tehran, Mashhad, Karaj và một số thành phố khác cạn nhiên liệu được phân bổ, khiến người dân phải xếp hàng dài. Chính phủ cam kết giữ nguyên giá nhiên liệu và hạn mức hiện tại đến ngày 22/9, dù hạn mức dành cho xe cá nhân đã bị cắt giảm.

Iran kỳ vọng hai nhà máy lọc dầu mới ở miền Nam, dự kiến hoàn thành vào cuối tháng 3/2027, sẽ bổ sung khoảng 12 triệu lít nhiên liệu mỗi ngày.

Tuy nhiên, bài toán trước mắt vẫn rất khó khăn. Nhà kinh tế Sadegh Alhosseini cảnh báo Tehran có thể phải tiến hành những cải cách khó khăn, trong đó có tăng giá nhiên liệu, để ngăn nguy cơ bất ổn xã hội. Song động thái này cũng có thể khiến chi phí vận tải và lạm phát tăng thêm.

Iran có thể tiếp tục chống chịu sức ép kinh tế chưa từng có, nhưng khả năng này đang bị bào mòn. Khi nguồn lực, cơ sở hạ tầng và sức mua của người dân cùng suy giảm, chiến lược tự lực của Tehran sẽ ngày càng khó duy trì nếu xung đột và các biện pháp trừng phạt tiếp tục kéo dài.