Giải mã thỏa thuận Mỹ kiểm soát 65 tỷ thùng dầu của Venezuela

Thỏa thuận dầu mỏ kỹ kết ngày 28/8 giữa Mỹ và Venezuela đang tạo nên nghịch lý hiếm thấy của địa chính trị thế giới: hai quốc gia từng rất căng thẳng nay lại gặp nhau trên một “mỏ vàng đen” khổng lồ.

Tổng thống Mỹ Donald Trump (Ảnh: AFP).

Với tuyên bố rằng Washington đã giành quyền chi phối đối với các dự án chứa khoảng 65 tỷ thùng dầu đã được xác định của Venezuela, Tổng thống Donald Trump gọi đây là “thỏa thuận dầu mỏ lớn nhất trong lịch sử thế giới”.

Giới phân tích cho rằng, phía sau con số gây choáng ngợp ấy là một câu chuyện lớn hơn nhiều về an ninh năng lượng, quyền lực kinh tế và cuộc tái phân bổ ảnh hưởng tại Tây bán cầu.

Từ 65 tỷ thùng dầu đến một “hành lang năng lượng” mới

Theo giới phân tích, điểm cốt lõi của thỏa thuận trên không phải Mỹ “mua đứt” dầu mỏ Venezuela, càng không đồng nghĩa Caracas chuyển giao chủ quyền tài nguyên cho Washington. Điều đáng chú ý hơn là Mỹ đang tìm cách xây dựng một cơ chế kiểm soát lợi ích dài hạn, trong đó doanh nghiệp Mỹ nắm vai trò chủ đạo trong khai thác, đầu tư và tiêu thụ dầu từ một số mỏ quan trọng của Venezuela.

Chương trình liên quan đến 17 mỏ dầu với tổng trữ lượng ước tính 65 tỷ thùng, tương đương hơn 1/5 lượng dầu đã được xác định của quốc gia Nam Mỹ. Doanh nghiệp tham gia dự kiến huy động tới 100 tỷ USD để phục hồi cơ sở hạ tầng dầu khí Venezuela, trong khi Mỹ có thể hưởng các quyền kinh tế đặc biệt, kể cả quyền tiếp cận một phần sản lượng với điều kiện ưu đãi.

Nếu được thực thi đầy đủ, đây sẽ không còn là hợp đồng dầu khí thông thường mà là sự hình thành hành lang dầu mỏ chiến lược Mỹ – Venezuela có thể tồn tại qua nhiều thập niên.

Quy mô 65 tỷ thùng càng gây chú ý khi Venezuela đang sở hữu khoảng 303 tỷ thùng dầu đã được chứng minh, lớn nhất thế giới. Nói cách khác, Mỹ đang tìm cách đặt một phần đáng kể “kho báu dưới lòng đất” của Venezuela vào một cấu trúc kinh tế có sự tham gia sâu của Mỹ.

Tuy nhiên, chính ở đây xuất hiện điểm gây tranh cãi. Caracas khẳng định vẫn giữ chủ quyền đối với tài nguyên, trong khi nhiều chuyên gia pháp lý quốc tế đặt câu hỏi về tính minh bạch, cơ chế phê chuẩn và khả năng tồn tại của các hợp đồng xuyên qua những chu kỳ thay đổi chính quyền. Vì vậy, quyền kiểm soát mà ông Trump tuyên bố nên được hiểu là quyền chi phối kinh tế, khả năng tiếp cận tài nguyên, chứ không phải sự chuyển giao chủ quyền dầu mỏ.

Đây cũng là lý do thỏa thuận lập tức thổi bùng tranh luận tại Venezuela. Những người ủng hộ cho rằng đất nước đang biến tài nguyên “ngủ dưới lòng đất” thành vốn, công nghệ, hạ tầng và tăng trưởng. Trong khi với những người phản đối, Caracas có nguy cơ đổi một phần quyền tự chủ kinh tế lấy nguồn vốn Mỹ. Hai cách nhìn đối lập ấy cho thấy dầu mỏ một lần nữa trở thành điểm giao nhau giữa chủ quyền quốc gia và nhu cầu phát triển.

Lá bài dầu mỏ trong chiến lược “trở lại Tây bán cầu” của Mỹ

Đằng sau thương vụ dầu khí là phép tính chiến lược lớn hơn của Washington. Mỹ không chỉ cần thêm dầu; Mỹ muốn đưa dầu Venezuela trở lại quỹ đạo của mình.

Trước hết là bài toán giá năng lượng trong nước. Khi giá xăng vẫn là vấn đề nhạy cảm trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ tháng 11, việc mở thêm một nguồn dầu khổng lồ ngay sát lãnh thổ Mỹ mang lại lợi thế chính trị đáng kể cho Nhà Trắng. Đặc biệt, dầu nặng Venezuela phù hợp với nhiều nhà máy lọc dầu vùng Vịnh Mexico, giúp Washington giảm bớt phụ thuộc vào những nguồn dầu nặng từ xa hơn.

Nhưng giá xăng chỉ là phần nổi của tảng băng chìm. Phía sau đó là yêu cầu củng cố an ninh năng lượng quốc gia trong một thế giới mà Trung Đông tiếp tục bất ổn, các tuyến hàng hải chiến lược thường xuyên chịu sức ép và cạnh tranh năng lượng trở thành một phần của cạnh tranh cường quốc.

Quan trọng hơn, thỏa thuận phản ánh sự trở lại mạnh mẽ của tư duy “Tây bán cầu là không gian chiến lược đặc biệt của Mỹ”. Nhiều năm qua, Mỹ chứng kiến Trung Quốc trở thành đối tác tài chính và thương mại lớn của nhiều quốc gia Mỹ Latinh, trong khi Nga duy trì quan hệ chính trị – an ninh với Venezuela. Việc đưa ngành dầu khí Venezuela trở lại hệ sinh thái vốn, công nghệ và thị trường Mỹ vì thế mang ý nghĩa vượt xa kinh tế.

Nếu trước đây Washington sử dụng các lệnh trừng phạt để gây khó cho Caracas, thì nay đang chuyển sang một công cụ mềm hơn nhưng không kém phần hiệu quả, đó là ràng buộc bằng đầu tư, thị trường và chuỗi giá trị. Đây có thể coi là bước chuyển từ “cô lập Venezuela” sang tái cấu trúc Venezuela bằng lợi ích kinh tế.

Nói cách khác, chính quyền Mỹ không chỉ muốn những thùng dầu, mà biến nguồn dầu mỏ đấy thành một “đòn bẩy địa chiến lược”, vừa củng cố vị thế năng lượng, vừa thu hẹp không gian ảnh hưởng của các đối thủ ngay tại “sân sau” truyền thống.

Với Venezuela, lựa chọn cũng mang tính sống còn. Đất nước này có trữ lượng dầu lớn nhất thế giới nhưng sản lượng chỉ còn quanh mức hơn 1 triệu thùng/ngày, thấp xa thời kỳ đỉnh cao. Hạ tầng xuống cấp, thiếu vốn và công nghệ khiến hàng trăm tỷ thùng dầu trở thành một thứ “giàu có trên giấy”.

Lập luận của Tổng thống lâm thời Delcy Rodríguez vì thế khá rõ ràng: tài nguyên nằm dưới đất sẽ không tạo ra phúc lợi nếu không có vốn, công nghệ và khả năng đưa dầu ra thị trường. Với Caracas, thỏa thuận với Mỹ trước hết là cách nhằm biến lợi thế địa chất thành sức mạnh kinh tế thực tế.

“Cú hích dầu mỏ” hay bài toán địa kinh tế?

Tác động lớn nhất của thỏa thuận trên chưa nằm ở lượng dầu được bơm thêm ra thị trường, mà ở kỳ vọng về sự trở lại của Venezuela như một cường quốc dầu mỏ. Để khôi phục sản lượng lên mức khoảng 2-3 triệu thùng/ngày, Caracas cần hàng chục tỷ USD đầu tư, thời gian dài và một môi trường pháp lý đủ ổn định. Dầu siêu nặng tại Vành đai Orinoco không phải là nguồn tài nguyên có thể nhanh chóng khai thác. Nó đòi hỏi công nghệ, chất pha loãng, hệ thống đường ống, điện, cảng biển và mạng lưới hậu cần quy mô lớn.

Vì vậy, nhiều chuyên gia Mỹ cảnh báo không nên đánh đồng “trữ lượng dầu” với “nguồn cung dầu”. Một mỏ dầu khổng lồ không tự động biến thành hàng triệu thùng dầu mỗi ngày. Khoảng cách giữa hai khái niệm ấy chính là vốn, công nghệ, thể chế và thời gian.

Nếu chương trình thành công, tác động đối với thị trường dầu thế giới có thể rất lớn. Venezuela quay trở lại mức sản lượng vài triệu thùng/ngày sẽ bổ sung một nguồn cung đáng kể cho thị trường, tạo sức ép đối với các nước xuất khẩu khác và ảnh hưởng đến tính toán sản lượng của OPEC. Mỹ cũng có thêm vùng đệm năng lượng ngay tại Tây bán cầu, qua đó giảm mức độ dễ tổn thương trước những cú sốc từ Trung Đông.

Thỏa thuận đồng thời có thể làm thay đổi bản đồ cạnh tranh tài nguyên tại Mỹ Latinh. Sau dầu Venezuela sẽ là câu chuyện về lithium, đồng, đất hiếm, khí đốt và các khoáng sản chiến lược khác. Khi cạnh tranh chiến lược Mỹ – Trung ngày càng mang màu sắc địa kinh tế, các quốc gia Mỹ Latinh sở hữu nguồn tài nguyên lớn có thể trở thành những “điểm tựa quyền lực mới” trong cuộc đua giành chuỗi cung ứng.

Phe đối lập tại Venezuela lo ngại việc trao quyền kinh tế quá lớn cho doanh nghiệp Mỹ sẽ trì hoãn tiến trình cải cách chính trị. Ngược lại, chính quyền hiện nay cho rằng không có dòng vốn quốc tế, Venezuela sẽ tiếp tục ngồi trên một “núi dầu” nhưng thiếu nguồn lực để phục hồi đất nước. Bởi vậy, thỏa thuận Mỹ – Venezuela là bài toán giữa tài nguyên và năng lực khai thác, giữa chủ quyền kinh tế và nhu cầu phát triển, giữa lợi ích trước mắt và quyền lực dài hạn.

Gọi đây là “thỏa thuận dầu mỏ lớn nhất lịch sử thế giới” vẫn cần sự thận trọng. Quy mô 65 tỷ thùng thực sự rất lớn, nhưng phần lớn vẫn nằm sâu dưới lòng đất. Giá trị cuối cùng của thương vụ sẽ không được đo bằng những tuyên bố chính trị mà bằng số vốn thực sự được giải ngân, số giếng dầu được phục hồi và số thùng dầu thực sự chảy ra thị trường.

Điều chắc chắn hơn là thỏa thuận đã mở ra chương mới trong quan hệ Mỹ – Venezuela. Từ hai đối thủ từng dùng dầu mỏ như một công cụ đối đầu, Washington và Caracas đang thử biến chính dầu mỏ thành cây cầu lợi ích.

Nếu thành công, Venezuela có thể hồi sinh ngành công nghiệp từng tạo nên sức mạnh quốc gia; Mỹ có thể sở hữu một nguồn cung chiến lược ngay sát lãnh thổ và củng cố ảnh hưởng tại Tây bán cầu. Nếu không thành công, thỏa thuận thế kỷ hoàn toàn có thể trở thành một canh bạc địa kinh tế thế kỷ.

Và điều đáng chú ý nhất: cuộc cạnh tranh năng lượng thế kỷ 21 không chỉ diễn ra ở những nơi dầu được bơm lên, mà còn xoay quanh câu hỏi ai có quyền quyết định tương lai của những thùng dầu vẫn còn nằm dưới lòng đất.