Chuyên gia phản bác tin đồn vaccine Moderna và Pfizer gây ung thư

Trên mạng xã hội, một số ý kiến suy luận vaccine Moderna và Pfizer gây ung thư. Trước làn sóng tranh cãi, chuyên gia đã đưa ra những phân tích phản biện cụ thể.

Những ngày qua, các trang mạng xã hội và diễn đàn trực tuyến xuất hiện hàng loạt bài viết chia sẻ về một nghiên cứu được đăng trên tạp chí chuyên ngành Oncotarget có tên ” COVID vaccination and post-infection cancer signals: Evaluating patterns and potential biological mechanisms” (Tạm dịch: Vaccine Covid-19 và các dấu hiệu ung thư sau tiêm).

Trong đó, bài báo đưa ra một phân tích tổng hợp các báo cáo ca lâm sàng sau tiêm vaccine Covid-19 mRNA, ghi nhận 333 trường hợp ung thư mới được chẩn đoán hoặc có diễn tiến nặng hơn tại 27 quốc gia.

Thông tin này nhanh chóng lan truyền, khiến không ít người cảm thấy lo lắng. Tuy nhiên, theo nhiều chuyên gia, cách diễn giải này hoàn toàn sai lệch bản chất khoa học và đang gây hiểu lầm nghiêm trọng cho cộng đồng.

Nghiên cứu còn tồn tại nhiều hạn chế

Chia sẻ với phóng viên Dân trí , Tiến sĩ Nguyễn Minh Hoàng, Giám đốc Nghiên cứu tại Chương trình hợp tác phát triển y tế Việt Nam thuộc Trường Đại học Y Harvard, cho biết báo cáo trên sử dụng phương pháp “scoping review”. Đây là một dạng tổng quan khoa học về một chủ đề rộng, đa dạng, giúp làm rõ khái niệm, lý thuyết và các khoảng trống nghiên cứu, đặc biệt hữu ích khi lĩnh vực đó mới nổi hoặc chưa được nghiên cứu kỹ lưỡng.

“Phương pháp scoping review có vai trò phát hiện tín hiệu sớm và định hướng nghiên cứu tiếp theo, nhưng không phù hợp để đánh giá chất lượng nghiên cứu một cách chặt chẽ. Nó không kiểm soát được các yếu tố nhiễu và không cho phép suy luận mối quan hệ nhân quả”, ông nhấn mạnh.

Kết quả bài báo được tổng hợp từ 66 báo cáo ca bệnh đơn lẻ với 333 bệnh nhân từ 27 quốc gia, cùng 2 nghiên cứu quần thể hồi cứu (một nghiên cứu ở Ý với khoảng 296-300 nghìn người, một nghiên cứu ở Hàn Quốc với khoảng 8,4 triệu người) và 1 phân tích dọc trên khoảng 1,3 triệu quân nhân Mỹ.

“Các bằng chứng hiện có chủ yếu dựa trên thiết kế quan sát, đặc biệt là báo cáo ca bệnh đơn lẻ và chuỗi ca, vốn không có nhóm chứng và không kiểm soát được các yếu tố nhiễu quan trọng như tuổi, tình trạng miễn dịch, tiền sử ung thư tiềm ẩn, hành vi sức khỏe, cường độ tầm soát ung thư và mức độ tiếp cận dịch vụ y tế”, ông giải thích.

Do đó, ông cho rằng, bằng chứng hiện tại chưa đủ để suy ra mối quan hệ nhân quả giữa tiêm vaccine mRNA Covid-19 hoặc nhiễm SARS-CoV-2 và nguy cơ ung thư. Bản thân phần kết luận của bài báo cũng đã chỉ ra rằng cần triển khai các nghiên cứu dịch tễ học dài hạn với thiết kế chặt chẽ hơn nhằm kiểm định khách quan và toàn diện các giả thuyết được nêu ra.

Theo các chuyên gia, bài báo cáo còn tồn tại nhiều hạn chế về phương pháp và bằng chứng (Ảnh chụp màn hình).

Đồng quan điểm, Tiến sĩ Nguyễn Hồng Vũ, chuyên gia sinh học phân tử hiện đang làm việc tại Mỹ, cũng chỉ ra phần lớn dữ liệu trong nghiên cứu là các báo cáo ca bệnh đơn lẻ (case reports) và chuỗi ca (case series) – loại bằng chứng yếu nhất trong tháp chứng cứ y học.

“Nghiên cứu này không có thiết kế thử nghiệm lâm sàng, không có nhóm đối chứng chặt chẽ, không có ước tính nguy cơ tuyệt đối hay nguy cơ tương đối ở cấp dân số. Nói cách khác, bài này không đủ điều kiện để kết luận quan hệ nhân quả.

Chính các tác giả cũng nhấn mạnh: các quan sát chỉ là những tín hiệu sớm và không cho phép suy luận vaccine gây ung thư”, TS Vũ nhấn mạnh.

Theo ông, loại nghiên cứu báo cáo ca bệnh có một vấn đề nghiêm trọng là thiên lệch công bố. Các hiện tượng “lạ” hoặc bất thường sau tiêm rất dễ được các bác sĩ ghi nhận và công bố, trong khi hàng triệu trường hợp không có vấn đề gì lại không được đề cập đến. Điều này tạo ra một bức tranh méo mó, phóng đại cảm giác về rủi ro.

TS Vũ kết luận, bài báo trên Oncotarget không cung cấp bằng chứng cho tuyên bố “vaccine Covid-19 gây ung thư” như các trang mạng đang lan truyền. Nó chỉ là một tổng quan thăm dò, được thiết kế để đặt câu hỏi nghiên cứu và kêu gọi các nghiên cứu mạnh hơn trong tương lai. Việc trích dẫn nghiên cứu này cho mục đích tuyên truyền chống vaccine là hoàn toàn sai khoa học.

Ông cũng cho rằng cách một số trang mạng sử dụng nghiên cứu này là một ví dụ điển hình về việc đánh tráo khái niệm khoa học. Nhóm phản đối tiêm vaccine có thể đánh tráo giữa phát hiện tín hiệu với chứng minh nhân quả, bỏ qua toàn bộ bối cảnh và lời cảnh báo của chính tác giả, chọn lọc bằng chứng và thổi phồng rủi ro. Đây là hành vi sai khoa học và gây hiểu lầm nghiêm trọng.

Tiêm vaccine gây nổi hạch ung thư?

Một trong những lo ngại được nhắc đến nhiều nhất trên mạng xã hội là hiện tượng nổi hạch sau tiêm vaccine, với nhiều người cho rằng đây là dấu hiệu “ung thư hóa”. TS Hoàng đã làm rõ hiểu lầm này.

Hạch bạch huyết là một phần của hệ miễn dịch. Khi tiêm vaccine vào cơ, hệ miễn dịch sẽ kích hoạt tại vùng đó và các hạch lân cận – thường là hạch nách cùng bên tay tiêm – sẽ tăng hoạt động để tạo kháng thể, tăng sinh tế bào miễn dịch và huấn luyện đáp ứng miễn dịch ghi nhớ. Vì vậy, nổi hạch sau tiêm về cơ bản là một hiện tượng sinh lý bình thường có thể gặp sau tiêm chủng nói chung.

Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ cũng mô tả đây là một tác dụng phụ có thể gặp sau tiêm vaccine Covid-19, và đây không phải là hiện tượng chỉ xảy ra với vaccine mRNA mà có thể gặp với nhiều loại vaccine khác.

Nổi hạch là tác dụng phụ ngắn hạn, dễ thấy khi tiêm vaccine nói chung (Ảnh minh họa: Unsplash).

TS Hoàng chỉ ra một yếu tố nhiễu quan trọng mà nhiều người bỏ qua. Sau đại dịch Covid-19, mọi người đi khám sức khỏe nhiều hơn, nên tình cờ phát hiện hạch, khối u nhiều hơn. Điều này xảy ra với cả người tiêm vaccine mRNA và người không tiêm.

Đây là logic “nhiễu theo thời gian” rất hay gặp trong an toàn thuốc/vaccine, dẫn đến kết luận sai “vaccine mRNA gây nổi hạch, từ đó gây ra ung thư”.

Ông dẫn chứng hạch nách sau tiêm Covid-19 là vấn đề quen thuộc, phát hiện bằng chẩn đoán hình ảnh và đã có các tổng quan/hướng dẫn nhấn mạnh đây thường là hiện tượng lành tính, tự hết. Tuy nhiên, khi đi khám, hạch này có thể gây “nhầm lẫn” khi tầm soát ung thư vú nếu bác sĩ không hỏi kỹ tiền sử tiêm

Tiến sĩ Nguyễn Hồng Vũ cũng chỉ ra sai lầm logic phổ biến mà nhiều người mắc phải khi đọc nghiên cứu này là sự khác biệt giữa “xảy ra sau tiêm” và “xảy ra do tiêm”. Việc một chẩn đoán ung thư xảy ra sau tiêm vaccine chỉ cho thấy liên hệ về mặt thời gian, hoàn toàn không chứng minh mối quan hệ nguyên nhân – kết quả.

“Trong bối cảnh hàng tỷ liều vaccine đã được tiêm trên toàn cầu, việc một số ca ung thư được phát hiện ’sau tiêm’ là điều chắc chắn sẽ xảy ra về mặt xác suất, ngay cả khi vaccine hoàn toàn không liên quan”, ông phân tích.

Ngoài ra, đại dịch còn làm trì hoãn sàng lọc và điều trị, khiến nhiều ung thư bị phát hiện muộn hoặc tiến triển nhanh. Đây là yếu tố nhiễu lớn mà các báo cáo ca bệnh không kiểm soát được.

Dữ liệu quy mô lớn không ủng hộ luận điệu “vaccine gây ung thư”

TS Vũ nhấn mạnh một điểm quan trọng: “Ngay trong chính nghiên cứu trên Oncotarget này, các nghiên cứu hồi cứu quy mô lớn với hàng triệu người tham gia không đưa ra bằng chứng thuyết phục về việc tăng nguy cơ ung thư do vaccine”.

Thực tế, hàng loạt nghiên cứu độc lập được thực hiện ở nhiều quốc gia cho thấy kết quả ngược lại. Vaccine Covid-19 giúp giảm mạnh số người nhập viện và tử vong do Covid-19 ở bệnh nhân ung thư, giúp họ có thể duy trì được điều trị ung thư, từ đó giảm gánh nặng bệnh tật tổng thể.

“Một số dữ liệu nghiên cứu còn gợi ý rằng vaccine có thể cải thiện đáp ứng miễn dịch ở bệnh nhân đang sử dụng liệu pháp miễn dịch điều trị ung thư, mặc dù điều này vẫn đang tiếp tục được kiểm chứng”, ông bổ sung.