Chàng trai Việt vừa giải được bài toán bỏ ngỏ hơn nửa thế kỷ của nhân loại: Cựu HS chuyên Lam Sơn, từng đạt Huy chương Vàng Toán quốc tế

Nhà nghiên cứu trẻ Lê Quang Dũng vừa gây chú ý khi trở thành đồng tác giả chính của công trình giải quyết thành công một bài toán lớn tồn đọng hơn nửa thế kỷ trong lĩnh vực phi tham số Bayesian.

Vừa qua, cộng đồng nghiên cứu Toán học quốc tế bất ngờ trước thông tin một nhóm nghiên cứu tại Đại học Texas Austin (Mỹ) đã giải quyết thành công một bài toán lớn trong nhánh phi tham số Bayesian vốn không có lời giải từ những năm 70. Đáng chú ý, đồng tác giả chính của công trình này là Lê Quang Dũng – cựu sinh viên hệ Cử nhân Tài năng Toán học của Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội. Thành tựu này không chỉ đánh dấu bước tiến quan trọng của một nhà khoa học trẻ người Việt, mà còn góp thêm dấu ấn của trí tuệ Việt Nam trong cộng đồng học thuật quốc tế.

Bài toán mà Lê Quang Dũng và các cộng sự đối mặt liên quan đến việc bóc tách các thông số ẩn bên trong dữ liệu máy học, bao gồm trọng tâm và độ phân tán. Trong thực tế, khi cả hai thông số này đều ẩn, các công cụ toán học truyền thống hoàn toàn “sụp đổ” bởi các phân phối dữ liệu như Gaussian hoạt động giống như một hố đen, xóa nhòa mọi thông tin gốc và khiến nhiễu thống kê bùng nổ theo cấp số nhân.

Để tháo gỡ nút thắt đã tồn tại hơn 50 năm này, Dũng cùng nhóm nghiên cứu đã vận dụng linh hoạt các kỹ thuật kinh điển từ giải tích hàm, giải tích Fourier và lý thuyết hàm suy rộng. Việc nhìn ra mối liên hệ mới giữa các công cụ này với bài toán đã mở ra một góc nhìn đột phá, cho phép giải quyết triệt để các vấn đề cốt lõi.

Lê Quang Dũng

Bài báo “Convergence Rates for Latent Mixing Measures in Infinite Homoscedastic Location-Scale Mixture Models” đăng trên arXiv đã mở đầu cho chuỗi công trình dự kiến gồm 10 bài của nhóm, giải quyết trọn vẹn một bài toán lớn bỏ ngỏ từ những năm 70, trong nhánh phi tham số Bayesian. arXiv là kho lưu trữ trực tuyến nổi tiếng thế giới, dành cho bản in trước (pre-print) của các bài báo, để nhà khoa học chia sẻ công trình nghiên cứu sớm, khẳng định quyền sở hữu trí tuệ trước khi đăng trên các tạp chí chính thức. Đại học Cornell – tổ chức duy trì nền tảng này, cho biết bài đăng được thẩm định bởi các nhà khoa học hàng đầu, sở hữu bằng cấp cao nhất trong ngành.

Về việc cùng cộng sự đi đến cùng trong việc giải quyết thành công một bài toán lớn không có lời giải suốt hàng chục năm, Dũng cho biết, thực tế bài toán này cũng đã có khá lâu, và cũng nhiều hướng đi đã được đề xuất để giải quyết bài toán. Việc nhóm nghiên cứu của em chọn được hướng đi đúng là kết quả của việc thử nhiều hướng đi, cho đến khi chọn được con đường phù hợp. Một khi con đường phù hợp đã được nhìn thấy, mọi việc tiếp theo diễn ra rất suôn sẻ với nhóm nghiên cứu.

Say mê Toán học từ nhỏ

Ngay từ nhỏ, Lê Quang Dũng đã sớm bộc lộ niềm yêu thích đặc biệt và năng khiếu nổi bật với môn Toán. Trong một lần chia sẻ với báo chí năm 2017, mẹ của Dũng cho biết khi mới 3 tuổi, cậu bé đã say mê những con số đến mức tự bóc từng tờ lịch Tết rồi mang đến nhờ mẹ dạy đọc. Chỉ sau vài lần hướng dẫn, Dũng đã có thể ghi nhớ chính xác toàn bộ các con số trong cuốn lịch.

Bước vào Trường THPT Chuyên Lam Sơn (Thanh Hóa), Dũng tiếp tục khẳng định năng lực khi đại diện nhà trường tham dự kỳ thi học sinh giỏi quốc gia môn Toán và hai lần giành giải Nhất. Đặc biệt, năm 2017, anh xuất sắc đoạt Huy chương Vàng Olympic Toán quốc tế (IMO).

Năm 2021, Lê Quang Dũng tốt nghiệp xuất sắc hệ Cử nhân Tài năng Toán học của Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội. Sau đó, anh sang Pháp theo học chương trình Cycle Ingénieur, tương đương bậc Thạc sĩ, tại École Polytechnique. Đến năm 2024, Quang Dũng tiếp tục theo đuổi chương trình Tiến sĩ ngành Thống kê tại Đại học Texas ở Austin – một trong những trường đại học danh tiếng của Mỹ.

Lê Quang Dũng từng chia sẻ, với anh, Toán học không chỉ là đam mê mà còn là nền tảng khoa học quan trọng để hiểu và phát triển các mô hình trí tuệ nhân tạo (AI), đồng thời giữ vai trò then chốt trong nhiều lĩnh vực khoa học hiện đại. Dù đã có nhiều năm học tập, nghiên cứu tại Pháp và Mỹ, anh cho biết bản thân không gặp quá nhiều khó khăn trong việc thích nghi với môi trường sống và văn hóa mới. Hiện tại, mục tiêu lớn nhất của Quang Dũng là hoàn thành chương trình Tiến sĩ và tiếp tục theo đuổi con đường nghiên cứu khoa học lâu dài.