Sốc: Công nghệ của người hiện đại đã có ở Maya 2.000 năm, vẫn chạy tốt

Ở thành phố cổ Tikal của người Maya, các nhà khoa học đã choáng váng khi phát hiện một… hệ thống lọc nước dùng thứ công nghệ mà chúng ta tưởng phát minh trong thế kỷ 20.

Theo bài công bố trên tạp chí khoa học Nature, nhóm khoa học gia đến từ Đại học Cincinnati (Mỹ) đã khai quật được thạch anh và các khoáng chất zeolite trong hồ chứa Corriental, một trong các hồ chứa nước sạch lớn nhất của thành phố.

Sốc: Công nghệ của người hiện đại đã có ở Maya 2.000 năm, vẫn chạy tốt - Hình 1

Dấu vết của các khoảng chất thạch anh và zeolite dùng trong hệ thống lọc nước lộ diện khi khai quật – Ảnh do nhóm nghiên cứu cung cấp

Zeolite là một hợp chất tinh thể bao gồm silic và nhôm, có thể được khai thác tự nhiên ở nhiều vùng. Đó là một hợp chất có đặc tính hấp thụ tuyệt vời mà từ hàng ngàn năm trước người La Mã và Hy Lạp đã ứng dụng trong công nghệ làm xi măng. Nhưng công nghệ dùng zeolite thì bấy lâu chúng ta vẫn tin rằng mới được phát minh đầu thế kỷ 20, ở châu Âu và châu Á và vẫn đang được sử dụng rộng rãi ngày nay.

Các bộ lọc cổ đại dùng zeolite của người Maya có tác dụng y hệt hệ thống lọc của người hiện đại: loại bỏ các vi khuẩn có hại, các hợp chất giàu nitơ, kim loại nặng như thủy ngân và một số chất độc hại khác trong nước.

Sốc: Công nghệ của người hiện đại đã có ở Maya 2.000 năm, vẫn chạy tốt - Hình 2

Các nhà khoa học tại hiện trường – Ảnh do nhóm nghiên cứu cung cấp

Niên đại của thứ đáng ngạc nhiên này là khoảng 2.000 năm, tức đã tồn tại song song với sự phát triển của thành phố này từ thuở sơ khai cho đến thế kỷ thứ 12. Sốc hơn, nó vẫn… hoạt động tốt.

Theo các tác giả, việc tìm kiếm nguồn nước ở nơi người Maya đạt thành đô vĩ đại này ra rất khó khăn. Thành phố bị bao bọc nởi núi đá vôi, nguồn nước hạn chế, thường xuyên khô cằn hạn hán . Vì thế họ phải trữ nước rất lâu, dẫn đến nguy cơ nước bị ô nhiễm cao. Từ lâu các nhà khoa học đã không thể hiểu được vì sao họ vẫn phát triển văn minh được trong điều kiện sống như thế.

Công nghệ lọc nước giúp đảm bảo nước sạch thường xuyên này đã giải quyết bí ẩn. Theo các tác giả, nó đóng vai trò lớn trong sự phát triển của Tikal nói riêng và đế chế của người Maya nói chung.

Hệ thống lọc nước 2.000 năm hiện đại của nền văn minh Maya

Người Maya đã xây dựng nền văn minh rực rỡ tại một trong những môi trường khắc nghiệt nhất thế giới. Làm thế nào họ có thể tồn tại và phát triển luôn là điều bí ẩn.

Hệ thống lọc nước 2.000 năm hiện đại của nền văn minh Maya - Hình 1

Hiện nay, các nhà nghiên cứu Mỹ tin rằng, hệ thống lọc nước sáng tạo của người Maya đã cung cấp cho họ nguồn nước, điều cốt yếu cho sự tồn tại của bất cứ nền văn minh nào.

Sự sáng tạo tinh vi

Người Maya đã xây dựng các thành phố lớn trong một khu vực toàn núi đá vôi, nơi mà nguồn cung cấp nước uống rất hạn chế. Một trong những thành phố lớn nhất, Tikal, mà họ gọi là Yax Mutal, với những tàn tích đã được phát hiện ở Bắc Guatemala. Đây là nơi được UNESCO công nhận là Di sản thế giới, nổi tiếng với các kim tự tháp bậc thang.

Làm thế nào nó trở thành nơi sinh sống của số đông người dân trong điều kiện khí hậu khô cằn, hạn hán thường xuyên như vậy?

"Nước uống tại thành phố Tikal dễ bị ô nhiễm", theo một nghiên cứu mới được công bố trên tạp chí Nature. Trong điều kiện núi đá vôi bao bọc, người Maya phải phát triển hệ thống lọc nước mới có thể bảo đảm sự tồn tại của các thành phố.

Một nhóm các nhà nghiên cứu liên ngành thuộc Đại học Cincinnati - Mỹ (UC) đã phát hiện bằng chứng cho thấy, người Maya đã triển khai một hệ thống lọc nước tinh vi sớm hơn nhiều so với những gì chúng ta nghĩ.

Nhóm nghiên cứu của UC đã phân tích niên đại và khoáng vật trên ba hồ chứa từ các khu vực khác nhau thuộc vùng trũng Maya, có niên đại từ thời kỳ tiền cổ điển của người Maya cho đến khi Tikal trở nên hoang phế vào thế kỷ 12.

Nhóm đã tiến hành kiểm tra tính khoáng của các hồ chứa bằng cách phân tích nhiễu xạ tia X. Trên cát của một trong những hồ trên (hồ chứa Corriental), họ đã tìm ra một số kết quả đáng kinh ngạc.

Hệ thống lọc nước 2.000 năm hiện đại của nền văn minh Maya - Hình 2

Thành phố cổ Tikal được phát hiện ở phía Bắc Guatemala.

Các nhà nghiên cứu đã phát hiện thạch anh cùng với zeolit ở hồ này. Theo báo cáo của UC, đây là "một hợp chất kết tinh bao gồm silic và nhôm". Những khoáng chất này thường được sử dụng trong quá trình lọc nước.

Kenneth Barnett Tankersley, tác giả chính của nghiên cứu, được The Science Times trích dẫn, cho biết: "Các bộ lọc sẽ loại bỏ những vi khuẩn có hại, các hợp chất giàu nitơ, kim loại nặng như thủy ngân và các chất độc khác khỏi nước".

Điều thú vị là hệ thống lọc nước Maya cho đến nay vẫn còn hữu hiệu, mặc dù nó đã được tạo ra cách đây hơn 2.000 năm. Các chuyên gia đã xác định cách người Maya bảo đảm nguồn cung cấp nước an toàn và điều này rất quan trọng trong sự phát triển nền văn minh của họ.

Lịch sử được viết lại

Hệ thống lọc nước 2.000 năm hiện đại của nền văn minh Maya - Hình 3

Các nhà khoa học đã khai quật một bể nước ở Tikal.

Trên tờ Nature, các nhà nghiên cứu viết rằng, "zeolite từ lâu đã được công nhận là một khoáng chất có đặc tính hấp thụ tuyệt vời". Người La Mã và Hy Lạp đã sử dụng nó trong vật liệu kết dính của họ. Tuy nhiên, mãi cho đến đầu thế kỷ XX, người ta mới thừa nhận zeolit được dùng để lọc nước, và trước đó một số giả thuyết cho rằng châu Âu hoặc châu Á mới là nơi phát minh hệ thống lọc nước.

Lịch sử hiện đã được các nhà nghiên cứu viết lại, như họ đã viết trên Nature, "Hệ thống lọc zeolite rõ ràng tại hồ chứa Corriental của Tikal là mẫu hình lâu đời nhất được biết đến về lọc nước ở Tây bán cầu".

Họ cũng tìm thấy bằng chứng về việc sử dụng zeolit đầu tiên trong hệ thống lọc nước của người Maya. Đây là minh chứng cho khả năng thích ứng với môi trường và sử dụng tài nguyên một cách hiệu quả của người Maya.

Giáo sư địa lý Nicholas Dunning của UC khẳng định, người Maya đã hiểu rõ những đặc tính của zeolit và thạch anh. Ông là thành viên của nhóm các chuyên gia đang nghiên cứu nguồn nước trên "một dải núi lửa lộ thiên, phong hóa của các hạt thạch anh và zeolit" tại Bajo de Azúcar, cách khá xa tàn tích của Tikal. Chất lượng nước ở đây nổi tiếng khắp vùng. Nhóm phát hiện khoáng chất của nguồn nước tự nhiên này rất giống với khoáng chất ở hồ chứa Corriental.

Có vẻ như người Maya đã nhận ra nước ở Bajo de Azúcar sạch như thế nào. Họ phát hiện zeolit và thạch anh có thể lọc nước.

Theo các nhà nghiên cứu, có thể thông qua quan sát thực nghiệm rất thông minh, người Maya cổ đại đã nhìn thấy chất liệu đặc biệt này gắn liền với nước sạch và đã tìm cách mang nó về nơi ở của mình. Họ vận chuyển zeolit trên những địa hình gồ ghề đến hồ chứa. Sau đó, nó được đặt trong bể góp phần hình thành nguồn cung cấp nước của thành phố Tikal.

GS Dunning nói với UC News, người Maya "có các bể lắng, từ đây nước sẽ chảy về phía bể chứa trước khi vào hồ chứa".

Tuy nhiên, theo thời gian, nhiều hồ chứa đã bị ô nhiễm bởi thủy ngân do tác dụng phụ trong quá trình sản xuất thạch cao của người Maya, vật liệu mà họ sử dụng ở các ngôi đền.

Trong một báo cáo trước đây của Đại học Cincinnati, các nhà nghiên cứu cho biết: "Trong các trận mưa bão, thủy ngân trong chất nhuộm màu đã ngấm vào các hồ chứa, rồi lắng đọng trong các lớp trầm tích nhiều năm". Điều này đặc biệt đúng với những nguồn cung cấp nước gần thành phố lớn Tikal. Trong khi các hồ chứa xa hơn như Corriental vẫn trong lành, thì những hồ gần Tikal hơn đều bị ô nhiễm.

Các nhà sử học tin rằng, việc không duy trì được độ tinh khiết của nguồn nước là nhân tố chính dẫn đến sự sụp đổ của Tikal. Thiếu nước sạch buộc người dân phải rời thành phố. Đô thị này đã hoàn toàn bị bỏ hoang trong nhiều thế kỷ và chỉ được tái khám phá vào thế kỷ 19. Số phận của Tikal là một bài học về sự cần thiết của các xã hội hiện đại để trở nên bền vững hơn.

Bạn thấy bài báo này có hữu ích không?
Không

Tin liên quan

Tiêu điểm

Thị trấn kỳ lạ treo thưởng tiền cho ai đến sinh sống tại đây
09:33:19 23/02/2021
Cừu có bộ lông khổng lồ 5 năm chưa từng cắt một lần
08:14:14 24/02/2021
Rùng rợn đôi mắt của hươu mọc lông bên trong nhãn cầu
08:22:02 23/02/2021
Clip: Đang duyên dáng cho khỉ ăn, cô gái bị giật phăng tóc giả
08:20:17 24/02/2021
Cô gái hôn rồi cắn đứt lưỡi người đàn ông, con mòng biển bay tới tha mất
10:53:18 24/02/2021
Phụ nữ Tunisia: Đổ xô đi vá màng trinh vì sợ không lấy được chồng, hơn 9 triệu một lần
08:23:23 24/02/2021
Chi 11.000 bảng Anh để hóa thân... thành rồng
08:08:29 23/02/2021
Bí ẩn về đàn chó có bộ lông chuyển sang màu hồng xanh bất thường
19:29:45 23/02/2021
Con cá Koi già nhất thế giới 226 tuổi
08:12:40 23/02/2021
Kinh ngạc sinh vật bụng đầy đá quý, sống cạnh khủng long
08:17:35 23/02/2021

Thông tin đang nóng

Mới: Vụ nữ sinh 16 tuổi bị sát hại - anh trai bất ngờ vạch mặt hung thủ: “Ép yêu không được thì đánh nó”
21:06:24 24/02/2021
Thêm ca 9 mắc Covid-19, đặc biệt có 6 ca tại ổ dịch mới của Hải Dương
18:06:46 24/02/2021
Con gái út điệu nhất nhà của Jennifer Phạm
20:04:55 24/02/2021
Bạn vợ cũ Hoàng Anh phanh phui nam diễn viên nợ nần
19:32:51 24/02/2021
Cam Vọng Tinh - thảm họa mới của showbiz Hoa ngữ
18:12:57 24/02/2021
Chị gái cưới chồng giàu lại chiều chuộng, một lần đến chơi tôi phải nhập viện cấp cứu
21:21:39 24/02/2021
Netizen Trung "đào bới" toàn hint khó ai tìm ra: G-Dragon cố tình bày tỏ tình cảm với Jennie vô số lần nhưng ít ai để ý?
17:55:19 24/02/2021
Quang Lê: Người thân tôi đang nhiễm Covid, xin lỗi khán giả nhưng không làm khác được
22:05:42 24/02/2021
Phi Nhung gây hoang mang khi liên tục trấn an bản thân
19:49:48 24/02/2021
Trịnh Sảng bị nhà sản xuất khởi kiện
19:15:56 24/02/2021

Tin mới nhất

Dựng chuyện bị bắt cóc để xin nghỉ việc

21:17:52 24/02/2021
Một người đàn ông ở Mỹ đã bị bắt sau khi làm giả vụ bắt cóc chính mình để dễ dàng nghỉ việc.

Hình ảnh ngoạn mục về hang động 'ma thuật' dưới nước sâu trong rừng Mexico

20:43:13 24/02/2021
Chuyến lặn biển của nhiếp ảnh gia đã thu được loạt ảnh ngoạn mục về hang động dưới nước, khu vực từng là địa điểm người Maya tôn thờ.

Loài chó đã đến Bắc Mỹ từ khi nào?

16:27:16 24/02/2021
Các chuyên gia cho biết đã tìm được mẩu xương cổ nhất từ trước đến nay của một con chó nhà ở châu Mỹ, niên đại hơn 10.000 năm, cho thấy loài chó đã có mặt trong làn sóng di dân đầu tiên đến Bắc Mỹ.

Quả cầu sáng bóng này là vật thể tròn nhất thế giới?

16:22:40 24/02/2021
Quả cầu sáng bóng có giá khoảng 3,5 triệu USD được cho là vật thể tròn nhất thế giới.

Sửng sốt phát hiện con cá mập có khuôn mặt khó tin tồn tại trên đời

16:16:26 24/02/2021
Ngư dân Indonesia vô cùng bối rối khi bắt gặp con cá mập có khuôn mặt kỳ lạ, có nét giống khuôn mặt người. 

Tòa Trung Quốc bắt chồng trả vợ tiền nội trợ khi ly hôn

16:11:14 24/02/2021
Một tòa án ly hôn ở Trung Quốc kết luận người chồng phải bồi thường cho vợ 7.700 USD tiền công nội trợ trong suốt 5 năm bên nhau.

Cặp song sinh đầu tiên cùng chuyển giới

16:06:45 24/02/2021
Một cặp song sinh 19 tuổi ở Tapira, Brazil cùng được phẫu thuật chuyển giới sang nữ. Đây là lần đầu tiên thế giới ghi nhận cặp sinh đôi quyết thay đổi giới tính sinh học của mình.

Ngoài chiến binh đất nung, có tới 180 hố chôn từng được khai quật trong lăng mộ Tần Thủy Hoàng: Chúng chôn vùi những kho báu nào?

08:27:22 24/02/2021
Các chiến binh đất nung không phải vật tùy táng duy nhất được khai quật từ lăng mộ hàng triệu mét vuông của Tần Thủy Hoàng, còn rất nhiều bảo vật khác được phát hiện nhưng chưa từng trưng bày trước công chúng.

Khâm phục cô gái trẻ một mình chèo thuyền vượt Đại Tây Dương

11:19:25 23/02/2021
Briton Jasmine Harrison, 21 tuổi, trở thành người phụ nữ trẻ nhất chèo thuyền một mình vượt qua Đại Tây Dương.

Độc lạ loại quần áo tự làm sạch, có thể mặc đi mặc lại không cần giặt

11:15:39 23/02/2021
Món đồ mang tính cách mạng này được gọi là HercFiber, nó có thể liên tục tiêu diệt mọi vi khuẩn và luôn sạch sẽ mà không cần giặt nhiều lần. 

Chó con sinh ra với 6 chân, 2 đuôi ở Mỹ

11:09:37 23/02/2021
Một chú chó con đã được sinh ra với 6 chân và 2 đuôi cũng như mắc phải một số tình trạng bệnh lý bất thường khác nhưng vẫn sống sót một cách kỳ diệu.

Hiện tượng lạ khiến tảng đá 'nổi trên mặt nước'

20:19:11 22/02/2021
Hồ Baikal của Siberia xuất hiện hiện tượng thiên nhiên hiếm gặp khiến những viên đá như đang nổi trên mặt nước.

Nhân bản vô tính thành công chồn chân đen từ con vật đã chết hơn 30 năm

17:45:40 22/02/2021
Một con chồn chân đen, loài động vật hoang dã nguy cấp có nguy cơ tuyệt chủng tại Mỹ, đã được nhân bản thành công từ nguồn gen đông lạnh hơn 30 năm.

Chim cánh cụt lông vàng hiếm gặp trong tự nhiên

17:42:21 22/02/2021
Nhiếp ảnh gia động vật hoang dã vô tình phát hiện ra con chim cánh cụt vàng nổi vật giữa đàn chim trắng đen trên đảo Nam Georgia.

Thiên tai, chiến tranh và những lời tiên tri đáng sợ của Vanga, Notradamus về một năm 2021 đen tối

14:36:34 22/02/2021
Những nhà tiên tri nổi tiếng thế giới như Vanga, Nostradamus được cho là đã dự đoán nhiều sự kiện chấn động có thể xảy ra vào năm 2021.

Bé gái bị sờ nắn bầu ngực, ngỡ hành vi tấn công tình dục nhưng là thứ hủ tục 'ghê rợn' gây khiếp đảm đối với hàng ngàn phụ nữ

14:33:30 22/02/2021
Khi con gái bắt đầu có dấu hiệu dậy thì, các bà mẹ bắt đầu là phẳng ngực bằng cách sử dụng các dụng cụ được làm nóng như đá, thìa và chày để ấn vào ngực đứa trẻ nhằm chèn ép và phá hủy tế bào vú.

Hồi hộp chờ trực thăng đầu tiên của con người cất cánh trên sao Hỏa

11:13:19 22/02/2021
Đã một thế kỷ trôi qua kể từ khi chuyến bay có động cơ đầu tiên cất cánh trên Trái đất, và Cơ quan hàng không vũ trụ Mỹ (NASA) muốn tái diễn sự kiện này trên một thế giới khác, cụ thể là sao Hỏa.

Đột nhập ăn trộm, bị tóm vì để lại ADN trên lon bia uống tại hiện trường

11:09:35 22/02/2021
Chronicle Live đưa tin, Antonio bị cảnh sát truy ra từ ADN hắn lưu lại trên lon bia đã uống.

Bí ẩn quái vật hồ Loch Ness: Cuối cùng khoa học cũng có câu trả lời về sự tồn tại của nó

09:03:57 22/02/2021
Quái vật hồ Loch Ness đơn giản chỉ là sản phẩm tưởng tượng của con người?

Hi hữu người đàn ông dành 3 ngày cho gia đình, 3 ngày với bạn gái, nghỉ 1 ngày

08:09:48 22/02/2021
Cảnh sát đã ra lệnh cho người đàn ông phải dành ba ngày một tuần với vợ cũ, ba ngày với vợ mới, và thậm chí cho anh ta một ngày nghỉ để phục hồi sức khỏe.  

Có thể bạn quan tâm

Đàn voọc ngũ sắc ở Vườn quốc gia Bạch Mã

Đời sống

01:58:17 25/02/2021
Nhiều đàn voọc chà vá chân nâu xuất hiện tại Vườn quốc gia Bạch Mã để kiếm ăn vào những ngày đầu xuân.

Vaccine Covid-19 có phải 'thần dược'?

Thế giới

01:54:43 25/02/2021
Vaccine Covid-19 giúp ngăn ngừa triệu chứng, tránh bệnh trở nặng, song khả năng giảm lây nhiễm cộng đồng để các nước mở cửa như trước kia vẫn là dấu hỏi.

Kết quả xét nghiệm 39 trường hợp tiếp xúc với bệnh nhân tử vong khi cách ly

Sự kiện nóng

01:25:05 25/02/2021
Liên quan đến bệnh nhân Lê Quang M. tử vong khi đang cách ly tại Bệnh viện Đa khoa Bỉm Sơn, ngành chức năng đã truy vết 39 trường hợp tiếp xúc gần với bệnh nhân và lấy mẫu xét nghiệm.

Khởi tố 2 chủ hụi lừa đảo hơn 1,5 tỷ đồng

Pháp luật

01:04:58 25/02/2021
Ngày 23/2, Công an tỉnh Trà Vinh tống đạt quyết định khởi tố vụ án, khởi tố bị can và thi hành lệnh bắt tạm giam Lê Thị Tha (35 tuổi, ngụ ấp 4A, xã An Trường, huyện Càng Long, tỉnh Trà Vinh) để điều tra về hành vi “Lừa đảo chiếm đoạt tà...

“Thái tử phi” Yoon Eun Hye - Sự nghiệp huy hoàng xuống dốc vì scandal gian dối

Sao châu á

23:43:50 24/02/2021
Thái tử phi Yoon Eun Hye chính là một trong những mỹ nhân đời đầu mở đường định nghĩa nhan sắc chuẩn Hàn

Jennie ngày nào bị chê bai thậm tệ khi hát chung với G-Dragon, giờ đây thành idol hàng đầu lại có tin hẹn hò với đàn anh

Nhạc quốc tế

23:41:15 24/02/2021
Jennie từng bị chê là bất tài khi diễn chung với G-Dragon. Nhưng giờ đây cô đã trở thành idol sở hữu sự nghiệp đỉnh cao, thậm chí nắm giữ trái tim tiền bối của mình.

Quế Ngọc Hải trở lại, Viettel sẵn sàng khoe những làn gió tươi mới

Bóng đá việt nam

23:31:52 24/02/2021
Sau khi tăng cường 2 ngoại binh, CLB Viettel đã bổ sung HLV Thạch Bảo Khanh vào ban huấn luyện đội 1 với cương vị là trợ lý HLV cho thuyền trưởng Trương Việt Hoàng.

Tử vi 3 năm tới: Top con giáp trúng số phát tài, trở thành đại gia có số má, nhà lầu xe sang chờ sẵn

Trắc nghiệm

23:30:27 24/02/2021
Xem tử vi học cho thấy, trong 3 năm tới những con giáp may mắn này sẽ thăng quan tiến chức, một bước đổi đời, giàu có không ai sánh bằng.

Trở về giữa yêu thương - Tập 39: Hé lộ cảnh quay đầu tiên của NSND Trung Anh

Phim việt

23:25:55 24/02/2021
Trong tập 39 (tập 2 của phần 2), nhân vật ông Phương do NSND Trung Anh đảm nhận đã xuất hiện.

Mất Ronaldo và cuộc khủng hoảng bóng đá Tây Ban Nha

Bóng đá thế giới

23:25:17 24/02/2021
Bóng đá Tây Ban Nha đang thoái trào. Từ Real, Barca tới Atletico, tất cả đều đánh mất mình khi vươn ra đấu trường châu Âu.

Phim mới "Giọt lệ hoàng gia" lên sóng VTV3

Phim châu á

23:17:21 24/02/2021
Bộ phim cổ trang khắc họa tinh tế tình cảm con người trong những tình thế phức tạp với những thước phim vô cùng hấp dẫn, kịch tính.

Mino Raiola - 'tay cò' bị ghét nhất làng bóng đá

Bên lề sân cỏ

23:14:53 24/02/2021
Sir Alex Ferguson từng gọi Mino Raiola là kẻ rác rưởi khi chứng kiến những tác động của tay cò này với Paul Pogba.

Đạo diễn Khải Anh chia sẻ cảnh quay ấn tượng, hoành tráng nhất trong "Yêu hơn cả bầu trời"

Hậu trường phim

23:13:25 24/02/2021
Theo chia sẻ của đạo diễn Khải Anh, bộ phim Yêu hơn cả bầu trời sẽ không có ý nghĩa gì nếu thiếu đi cảnh quay đặc biệt, ấn tượng này.

Jennie (BLACKPINK) từng có phản ứng gây chú ý khi được gọi là "G-Dragon phiên bản nữ"

Show quốc tế

23:08:28 24/02/2021
Phản ứng của Jennie (BLACKPINK) khi nghe biệt danh G-Dragon phiên bản nữ được fan vô cùng quan tâm.

Dự đoán các xu hướng skincare được yêu thích năm 2021

Làm đẹp

23:07:00 24/02/2021
Đây sẽ là những xu hướng skincare được ưa chuộng trong năm 2021. Hãy cùng khám phá nhé!