Lắt léo chữ nghĩa: Giỗ hậu thầy đìa

Tục ngữ có câu: ‘ Không thầy đố mày làm nên’. Thầy thì có nhiều loại thầy. Thế nhưng chỉ khi đi vào miền Nam, mới nghe nói đến thầy đìa.

Một cách nói phổ biến trong dân gian, mà chưa thấy từ điển ghi nhận giải thích. Với từ đìa, chắc nhiều người nhớ đến nỗi lòng éo le của anh chàng nọ:

Công anh đốn ráng thả đìa

ADVERTISEMENT

Một mai cá cựu biết vìa tay ai?

Vìa là về – một cách phát âm của người miền Nam. Còn ráng là “cây mọc thành bụi ở bờ kinh rạch. Lá mọc hai hàng hai bên một cọng dài có cặp thêm lá phụ nguyên phiến… Cọng lá khô thì cứng và lâu mục nên dùng làm bó chổi, làm chà thả xuống ao đầm nuôi cá”, theo Phương ngữ Nam Bộ của Bùi Thành Kiên.

Thế chà là gì? Hiểu nôm na, chà là các nhánh cây khô đã thả/ cắm/ cặm sâu dưới đìa, ao, sông cạn, kinh rạch… nhằm tạo môi trường yên tĩnh dụ cá vào sinh sống, sinh đẻ ở trong đó; khi muốn thu hoạch, người ta vây lưới xung quanh, dỡ chà bắt cá. Tục ngữ có câu “Động chà cá nhảy” hoặc câu hát huê tình:

Video đang HOT

Động chà con cá lội ra

Nên duyên chồng vợ hai ta không thành

Một khi nhắc đến đìa, ta nhớ đến đầm và ngược lại. Vậy, đầm và đìa này khi kết hợp lại, thí dụ, tâm trạng của Kim Trọng lúc biết tin về Thúy Kiều:

Vật mình, vẫy gió, tuôn mưa

Đầm đìa giọt ngọc, thẩn thờ hồn mai

Liệu “đầm đìa” có liên quan gì đến đầm và đìa – vốn chỉ chỗ đất trũng, vũng nước sâu làm cá trú ở đó vào mùa khô? Tôi nghĩ là có. Nếu đầm đìa nghĩa là “Ướt nhiều, ướt sũng”, theo Đại từ điển tiếng Việt (1999) thì bản thân từ đìa, còn hiểu theo “Nghĩa rộng: Nhiều: Công nợ đầm đìa; ướt đìa”; và đầm: “Ướt nhiều: Mồ hôi đầm đìa” – Việt Nam tự điển (1931) giải thích.

Sự kết hợp từ sự vật/ sự việc đã có như trường hợp giữa đầm và đìa đã tạo ra nghĩa “đầm đìa” như ta đã hiểu; còn có thể nhìn thấy qua từ “gấu ó”: “Con gấu, con ó, chỉ nghĩa là gây gổ, rầy rạc”, theo Đại Nam quấc âm tự vị (1895).

Lắt léo chữ nghĩa: Giỗ hậu thầy đìa - Hình 1 ADVERTISEMENT

Có câu cửa miệng: “Nay tát đầm, mai tát đìa, ngày kia giỗ hậu”, ngụ ý chê cười ai đó viện cớ lý tro lý trấu, vì chuyện này chuyện kia mà bỏ bê, bê trễ công việc chính của mình.

Trong câu nói trên, có từ khó hiểu với nhiều người là “giỗ hậu”. Ta có thể hiểu, muốn được giỗ hậu thì người đó phải đặt hậu, mua hậu. Hậu có hai nghĩa: “1. Sau: Cửa hậu; 2. Con cái nối dõi: Vô hậu là bất hiếu.

Nghĩa rộng: Việc thờ cúng sau khi chết: Người không có con phải mua hậu ở đình”, Việt Nam tự điển (1931) giải thích. Nhìn sâu xa hơn, “giỗ hậu” chính là quan niệm về sự giỗ quẩy, thờ cúng sau khi mình đã mất đi mà không có con nối dõi tông đường.

ADVERTISEMENT

Khi tát đìa, ở trong Nam có lệ bất thành văn, là nếu chỗ đó chủ nhà đã bắt rồi, đã đi qua, nhưng con cá nào vọt ra phía sau hoặc sót lại, là đã thuộc về quyền của bọn con hôi lúc nhúc bám theo sau… Cũng là một tính cách rộng rãi, chịu chơi của người miền Nam.

Tạm suy luận, “con hôi” trong ngữ cảnh trên là từ “hôi” mà ra. “Hôi” có nghĩa là mót, nhặt bắt những thứ sót lại; dần dần “hôi” mang nghĩa xấu như hôi của, đánh hôi… Nguyên nghĩa của từ “con hôi” là thế này: “Tiếng gọi chung những đứa làm nghề đi bắt cá sót”; “Đi hôi: Đi bắt mót, lấy sót, thường nói về sự đi theo sau kẻ làm nghề đăng sáo mà bắt cá sót; cũng có nghĩa là đi theo quan quân mà lấy của người ta bỏ lại trong lúc đánh giặc, khi ấy kêu là đi hôi của”, ông Huình Tịnh Paulus Của giải thích.

Có thể nói, hầu hết trong tâm thức của nhiều người vẫn còn nhớ đến cảnh lúc tát đìa, nếu họ sống ở nông thôn. Ngày xa xưa, có thể chủ nhà đã mời thầy đìa đến cho chắc ăn. Thầy đìa là ai?

Nhà văn Phan Trung Nghĩa, người sống ở Bạc Liêu đã chứng kiến thầy đìa từ thập niên 1960 của thế kỷ 20, cho biết: “Họ giống như những nhà ngoại cảm, đứng trên bờ nhìn trời, nhìn đất, nhìn sông rạch, nhìn hướng gió thổi… mà biết được ở dưới nước, đến mùa nước rút, cá sẽ đi đường nào.

ADVERTISEMENT

Có những ông thầy đìa khi đêm đến thì lập bàn hương án dưới bến sông để khấn vái âm binh, thủy thần, sau đó thì xõa tóc, lặn một hơi xuống nước để nghe “âm thủy” mách bảo, rồi lên chỉ cho gia chủ nơi định vị một khẩu đìa.

Chuyện này linh ứng đến cỡ nào thì tôi không biết, chỉ biết rằng cũng cùng hướng miệng đìa ra một con rạch, nhưng có khẩu đìa tát vài ngàn ký cá, có khẩu đìa chỉ thu được ít trăm ký. Thầy đìa được trả công rất hậu, nhưng họ chỉ lấy tiền vào mùa tát đìa năm sau, vừa tạo điều kiện cho gia chủ, vừa để chứng minh sự tài hoa của mình” (Khách thương hồ – NXB Văn Hóa Văn Nghệ – 2012, tr. 121).

Bạn thấy bài báo này có hữu ích không?
Không
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

Tiêu điểm

Những hình ảnh hài hước khiến bao người bật cười khi sau khi xem xong
22:33:27 02/10/2022
'Già có gì vui?' - Bộ ảnh khiến dân mạng đua nhau đòi thành... người cao tuổi!
22:24:12 03/10/2022
Phát hiện mọc sừng vì bồ của vợ không biết nói dối
22:57:21 03/10/2022
Ảnh vui 2-10: 'Đoạn kết' của chuyện tình người đàn ông may mắn
07:49:37 03/10/2022
'Giới già' phê bình giới trẻ sống ảo
07:20:47 03/10/2022
Ảnh chế: Arsenal khẳng định ở Bắc London chỉ có... "màu đỏ"
23:13:41 02/10/2022
'Bầu sữa' phụ huynh: Tự nguyện trên tinh thần bắt buộc
14:56:03 03/10/2022
Có những thứ biến mất một cách bí ẩn
10:15:15 03/10/2022
Nghỉ việc vì không chấp nhận nổi lời sếp nói
22:45:46 03/10/2022
Giá cả cứ mãi 'té nước theo mưa'
07:21:58 04/10/2022
ADVERTISEMENT

Thông tin đang nóng

Đàm Vĩnh Hưng hạnh phúc khi con trai được yêu thương, vợ cũ khoe khung ảnh cả gia đình bên nhau
11:19:01 04/10/2022
Điểm lại loạt trận Chung kết Olympia gặp lỗi sai ngay trên sóng truyền hình
08:57:47 04/10/2022
Phương Oanh sống như xương rồng sau lời xin lỗi của người tình, con gái Shark Bình có thái độ lạ
10:30:44 04/10/2022
Cô giáo mầm non vay 300 triệu xây nhà, vừa ở 3 tháng đã bị lũ cuốn sập
10:51:12 04/10/2022
Đỗ Mỹ Linh kết hôn với Chủ tịch CLB Hà Nội vào ngày 23/10
11:07:27 04/10/2022
Đà Nẵng: Chấn động hiệu trưởng thừa nhận xô ngã, kéo lê học sinh, bắt ăn đồ nôn
08:54:28 04/10/2022
Trương Bá Chi bất ngờ có động thái trước tin đồn yêu đương với ‘bố chồng' Tạ Hiền
10:14:18 04/10/2022
Đoàn Thiên Ân: Nhà khó khăn nhưng sẵn sàng chi 100 triệu mua túi hiệu và sự thật xúc động đằng sau
09:17:22 04/10/2022
Bị chỉ trích vì cưỡng hôn thân mật người mẫu kém nhiều tuổi, Tăng Chí Vỹ có hành động "cực gắt"
10:18:11 04/10/2022
IU bị lộ ảnh được Lee Jong Suk đưa về ra mắt gia đình, còn có màn tiễn nhau thân mật?
09:03:38 04/10/2022
ADVERTISEMENT

Tin mới nhất

Bạch Tuyết không sợ táo độc

11:07:49 02/10/2022
Có lẽ cơ thể nàng Bạch Tuyết đã được rèn luyện hằng ngày với đủ loại hóa chất, cho nên trái táo độc kia chẳng xi nhê gì

Nhân viên trả giá cho tội vượt mặt sếp

07:10:55 02/10/2022
Một nhân viên bán hàng, một thư kí và một giám đốc cùng nhau ra ngoài ăn trưa, họ bất ngờ phát hiện ra một chiếc đèn dầu cổ

Chim thần vừa ăn khế vừa lừa đảo

06:19:12 02/10/2022
Con chim mất nết này, đã ăn khế miễn phí còn bày trò lừa đảo nữa hả?

Mất tiền, mất tình vì ngỡ tỏ tình thành công

17:53:59 01/10/2022
Tũn thích thầm Tèo đã lâu nhưng chưa đủ dũng khí để bày tỏ tình cảm của mình.Một hôm, Tũn viết lên Facebook: Đoán trúng tên người mình thương, kêu gì mình cũng làm

Ảnh vui 1-10: 'Chị gái Người Nhện' mới được thuê làm giúp việc đã bị... đuổi

17:40:54 01/10/2022
Nhà tôi mới thuê được chị giúp việc. Hôm nay, chị ấy làm buổi đầu tiên, nhưng vừa cho nghỉ rồi anh chị em ạ.Thật sự không phải chị không làm được việc, mà làm nhiệt tình quá tôi đỡ không nổi , gia chủ cho hay

'Cụ' hộ khẩu vang bóng một thời

17:33:37 01/10/2022
Chỉ còn vài tháng nữa, sổ hộ khẩu giấy sẽ kết thúc sứ mệnh lịch sử. Suốt hàng chục năm qua, cụ hộ khẩu luôn là giấy tờ quan trọng nhất với mọi gia đình, việc gì cũng đến tay cụ

Trả thù nhân viên bằng 60kg tiền xu: Chịu nổi không?!

06:39:44 01/10/2022
Hồi tháng 5, một nữ nhân viên (giấu tên) bị đuổi việc tại công ty chuyên cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe và sắc đẹp ở tỉnh Hồ Nam, Trung Quốc không rõ lý do, chỉ sau 2 tuần vào làm việc. Tức mình, cô kiện công ty cũ ra tòa và yêu cầu...

Đỉnh cao marketing của người bán hàng rong (P2)

18:01:07 30/09/2022
Nghệ thuật cả đấy, không phải ai cũng làm được đâu , một cư dân mạng hài hước bình luận.Nhìn sơ thì rẻ thật, nhìn kỹ lại thì thật... không rẻ
ADVERTISEMENT

Ảnh vui 30-9: Ăn kem còn dính mỏ thì làm sao mà lấy chồng?!

17:53:11 30/09/2022
Tag ngay đứa bạn thân vào để biết đường né chứ , một cư dân mạng hài hước gợi ý.Ai cũng có một thời lẫy lừng

Sân bay đầy xe vẫn khó về nhà

06:54:38 30/09/2022
Sân bay đầy xe, nào là xe ôm, taxi công nghệ, taxi truyền thống... thế này mà sao vẫn cứ khó về nhà nhỉ!?

Ảnh chế: Ngoại hạng Anh trở lại, Man City "run rẩy" trước đại chiến MU

06:50:56 30/09/2022
Ngoại hạng Anh sẽ trở lại vào cuối tuần này, tâm điểm vòng đấu là cuộc đại chiến giữa hai đại diện thành Manchester

Hình ảnh hài hước khó tin của các quý ông khiến chị em hoang mang

21:19:45 29/09/2022
Chị em không khỏi hoang mang khi vô tình chứng kiến những hình ảnh hài hước khó tin như thế này của các quý ông

Không đỡ nổi với cái kết khó đỡ khi đang mải mê chụp ảnh sống ảo

11:41:43 29/09/2022
Chỉ vì mải mê chụp ảnh sống ảo mà đã xảy ra những sự cố hết sức khó đỡ khiến bao người cười không ngậm được miệng

Ăn healthy với rau '5 sạch'

11:33:30 29/09/2022
Rau 5 sạch ngon quá, tui mua về cho cả nhà ăn healthy một bữa

Mua bản quyền World Cup 2022: Người rầu, kẻ vui

06:52:13 29/09/2022
Không phải ai cũng mê bóng đá, thế cho nên chuyện mua bản quyền World Cup 2022 với nhiều người chẳng có gì quan trọng

Ảnh chế: Messi liên tục tỏa sáng rực rỡ làm "lu mờ" Ronaldo

22:30:17 28/09/2022
Messi có phong độ cực cao ở đội tuyển quốc gia trong loạt trận giao hữu vừa qua, trong khi Ronaldo cho thấy dấu hiệu tuổi tác rõ ràng
ADVERTISEMENT

Những hình ảnh hài hước khiến người xem cười "không ngậm được mồm"

17:35:05 28/09/2022
Sau khi xem xong những hình ảnh hài hước khó đỡ như thế này khiến cho bao người phải bật cười ngả nghiêng

Khi những tên cướp "tấu hài" cực mạnh khiến bao người cười ngả nghiêng

16:16:08 28/09/2022
Khi những tên cướp có khả năng tầu hài cực mạnh khiến cho người xung quanh chứng kiến cũng phải cười ngả nghiêng

Ảnh chế: Harry Maguire "tỏa sáng" giúp ĐT Đức cầm hòa ĐT Anh

13:06:00 28/09/2022
Harry Maguire vẫn giữ vững phong độ tấu hài của mình khi tỏa sáng với 2 lần lập công giúp ĐT Đức cầm hòa ĐT Anh
ADVERTISEMENT

Có thể bạn quan tâm

Nam sinh ngủ quên bị 0 điểm tiếng Anh tốt nghiệp THPT đã nhập học

Học hành

15:00:14 04/10/2022
Nam sinh trường chuyên ở Cà Mau ngủ quên trong giờ thi môn tiếng Anh tốt nghiệp THPT 2022 dẫn tới trượt tốt nghiệp đã được học dự bị đại học

Cách kho cá lóc ngon, không tanh cho bữa cơm gia đình trọn vị

Ẩm thực

14:59:16 04/10/2022
Cách kho cá lóc sao cho bữa ăn gia đình thêm ngon luôn là điều khiến nhiều bà nội trợ băn khoăn. Bởi lẽ đây là loài cá ngon giàu dinh dưỡng nhưng nếu không biết chế biến sẽ để lại nhớt và mùi tanh khi ăn

SỐC: Giáo viên mầm non bạo hành, bỏ đói học sinh khiến phụ huynh bức xúc: Cầu xin cơ hội sửa sai

Netizen

14:58:35 04/10/2022
Dư luận bày tỏ phẫn nộ khi nữ giáo viên có những hành vi thiếu chuẩn mực, hành hạ trẻ em mầm non. Đáng chú ý, người này với tư cách là đồng sáng lập nhưng lại đi ngược với tôn chỉ của nhà trường, ngành giáo dục Việt Nam

Thủy Tiên khoe thành quả giúp người dân miền Trung mặc kệ bị netizen mỉa mai đi từ thiện "làm màu"

Sao việt

14:57:44 04/10/2022
Thời gian qua dù nhận nhiều lời chỉ trích về “ăn chặn” từ thiện miền Trung, nhưng bà xã Công Vinh vẫn tích cực giúp đỡ người dân. Mới đây, Thủy Tiên trao tặng 20 thuyền cứu hộ cho bà con Nghệ An, nhiều hơn 10 thuyền so với số tiền trong...

Dương Tử nghi vấn đã “đoạn tuyệt quan hệ” với sao nam vướng lùm xùm mua dâm vì sợ rắc rối?

Sao châu á

14:53:23 04/10/2022
Tuy nhiên, mạng xã hội vẫn xuất hiện tin đồn Dương Tử muốn xóa sạch những bản thảo tình bạn với Trương Nhất Sơn. Nguyên nhân được cho là phía nữ diễn viên không muốn dính vào rắc rối nên quyết định xóa sổ mối quan hệ lâu năm. Dương Tử v...

Hình ảnh ông bố ôm 2 con nhỏ tháo chạy khỏi cơn lũ lịch sử ở Nghệ An

Đời sống

14:52:21 04/10/2022
Những ngày qua, dư luận hướng về miền Trung ruột thịt khi nơi đây phải hứng chịu cơn bão số 4. Sau ảnh hưởng của bão, bà con lại tiếp tục phải đối mặt với trận lũ quét lịch sử

Hé lộ lý do bất ngờ vụ livestream đánh vợ đang mang thai

Pháp luật

14:49:07 04/10/2022
Ngày 3/10, lãnh đạo UBND TP Cẩm Phả (tỉnh Quảng Ninh) cho hay, UBND TP Cẩm Phả đang chỉ đạo UBND phường Cửa Ông phối hợp cùng Công an TP Cẩm Phả khẩn trương điều tra, xác minh làm rõ clip người phụ nữ bị chính chồng mình hành hung xảy r...

Khám phá 'hố sụt tử thần' đẹp hùng vĩ tại Hà Giang

Du lịch

14:41:00 04/10/2022
Từ khi được phát hiện, hố sụt tử thần với vẻ đẹp hoang sơ, hùng vĩ tại Hà Giang đã thu hút không ít du khách đến tận nơi để tham quan, khám phá. Hố sụt tử thần nằm ở Giàng Chu Phìn, cách thị trấn Mèo Vạc khoảng 2 km đi về đường Khau Vai...

Tùng Dương mê hoặc người nghe, phá vỡ nhiều định kiến

Nhạc việt

14:37:27 04/10/2022
Sở hữu giọng hát hay không cần phải bàn , Tùng Dương hứa hẹn sẽ khiến khiến người nghe bị lôi cuốn và say mê trong live concert kỷ niệm 20 năm con đường âm nhạc

Doanh số bán xe của GM tăng mạnh trong quý III

Ôtô

14:23:48 04/10/2022
Nhà sản xuất ô tô General Motors Co. (GM) của Mỹ ngày 3/10 báo cáo đã bán được 555.580 xe tại thị trường Mỹ trong quý III/2022, tăng 24% so với cùng kỳ năm ngoái

Tuyệt chiêu mix sữa rửa mặt để ngừa lão hóa "độc đáo" của phụ nữ Hàn

Làm đẹp

14:21:39 04/10/2022
Làn da đẹp luôn là niềm ước ao của tất cả các chị em phụ nữ, nhất là với những cô nàng đã qua tuổi 30, làn da bước vào giai đoạn lão hóa. Lúc này, các dấu hiệu như thâm nám, da chảy xệ, lỗ chân lông to

Lá đơn ly hôn cùng dòng nhắn của vợ sau đêm tôi ở lại nhà vợ cũ

Tâm sự

14:19:20 04/10/2022
Tôi năm nay 45 tuổi. Tôi và vợ cũ ly hôn cách đây 3 năm. Sau khi ly hôn, tôi chọn cách tái hôn để quên đi quá khứ. Dù nhiều người không tán thành nhưng đấy là lựa chọn của tôi