Cuộc khủng hoảng kinh tế của Syria

Làn sóng biểu tình phản đối bãi bỏ trợ cấp nhiên liệu cho thấy cải cách kinh tế thị trường của chính quyền mới ở Syria chưa mang lại lợi ích cho người dân, trong khi gánh nặng chi phí sinh hoạt ngày càng đè nặng lên những người nghèo nhất.

Quang cảnh thành phố Daraa, Syria. Nguồn: THX/TTXVN

Gần đây, Syria chứng kiến làn sóng biểu tình lớn nhất kể từ khi chính quyền Tổng thống Bashar al-Assad sụp đổ năm 2024. Tại Idlib, trung tâm quyền lực của chính phủ, cũng như ở Aleppo và Hama, đám đông phản đối quyết định bãi bỏ trợ cấp nhiên liệu. Theo các nhà phân tích được tờ The New Arab (Newarab.com) dẫn lời mới đây, nền kinh tế vẫn suy thoái và người dân ngày càng phẫn nộ vì chính phủ không giải quyết được các bất bình kinh tế.

Ngày 13/9, Chính phủ Syria bãi bỏ trợ cấp nhiên liệu với lý do chi phí mua sắm toàn cầu tăng cao do chiến tranh với Iran. Quyết định này dự kiến khiến giá dầu diesel tăng 40% và giá xăng tăng 25%. Theo ước tính của Liên hợp quốc (LHQ), 90% dân số Syria sống dưới mức nghèo khổ, nên phần lớn người dân coi việc tăng giá này là không thể chấp nhận. Suốt hơn bốn ngày, người biểu tình chặn đường, đốt lốp xe, đòi đảo ngược quyết định và yêu cầu Bộ trưởng Năng lượng Mohammed Al-Bashir từ chức.

Áp lực kép

Theo các nhà phân tích, giá nhiên liệu tăng do hai áp lực cùng lúc: giá năng lượng thế giới leo thang và chiến lược tự do hóa của chính phủ. Giá năng lượng tăng chủ yếu do chiến tranh với Iran. Một nguyên nhân khác là Ukraine tấn công hạ tầng năng lượng Nga, nhà cung cấp năng lượng lớn nhất của Syria. Bên cạnh đó, tăng giá còn là hệ quả của tầm nhìn kinh tế. Tổng thống Ahmed al-Sharaa tuyên bố Syria đang chuyển sang kinh tế thị trường tự do. Theo hướng đó, chính phủ tinh gọn bộ máy, cắt giảm trợ cấp và mở cửa cho đầu tư nước ngoài.

Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) dự báo kinh tế Syria tăng trưởng hơn 10% năm 2026. Tuy nhiên, theo bà Caroline Rose, Giám đốc cấp cao tại Trung tâm Soufan, mức tăng trưởng này “không dẫn đến chi phí sinh hoạt thấp hơn hay tỷ lệ nghèo giảm”. Việc bãi bỏ trợ cấp nhiên liệu kéo theo hàng loạt đợt tăng giá, nặng nhất có lẽ là giá thực phẩm. Theo Chương trình Lương thực Thế giới (WFP), 7,2 triệu người Syria đang thiếu lương thực trầm trọng. Bà Rose cho rằng chi phí nhiên liệu cao còn là “hệ quả của hệ thống năng lượng đổ vỡ”. Hạ tầng năng lượng của Syria đã bị chiến tranh và trừng phạt tàn phá, còn nhà máy lọc dầu duy nhất ở Baniyas đang được sửa chữa.

Về phần mình, Benjamin Fève, chuyên gia tư vấn cấp cao tại Karam Shaar Advisory, cho biết trong hai năm qua, tiền lương không theo kịp chi phí sinh hoạt. Tháng 11/2025, việc bãi bỏ trợ cấp điện từng đẩy giá điện tăng 6.000%. Theo ông, ngày càng có cảm giác rằng tình hình kinh tế của người dân đã xấu đi.

Câu chuyện phục hồi và thực tế

Ông Fève nhận định việc dỡ bỏ trừng phạt, dòng vốn nước ngoài và tỷ giá ổn định đã tạo ra một bức tranh tích cực, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc thu nhập khả dụng của người dân tăng lên. Nhiều bản ghi nhớ đầu tư không trở thành dự án thực tế. Nhiều dự án lớn lại hầu như không mang lại lợi ích cho người dân, chẳng hạn khách sạn 5 sao Narcissus ở Damascus do Quỹ Đầu tư Quốc gia Syria và các nhà đầu tư Saudi Arabia công bố hồi tháng 8 năm nay. Kế hoạch tái thiết khu Jobar trị giá 21 tỷ USD đã gây biểu tình khi có thông tin cư dân chỉ nhận 50% cổ phần trong ngôi nhà cũ của mình, và chỉ 30% với nhà ở không chính thức.

Trong khi đó, ông Issam Al-Reis, nhà nghiên cứu tại tổ chức ETANA, cho biết Chính phủ Syria không phản ứng mạnh tay với các cuộc biểu tình vì hiểu đây là “lằn ranh đỏ” đối với người dân. Tuy vậy, theo ông, các cuộc biểu tình là lời cảnh báo sớm về những vấn đề trong quản trị kinh tế. Phong trào tập trung ở Idlib, nơi người dân cảm thấy bị bỏ lại khi chính phủ chuyển toàn bộ bộ máy về thủ đô.

Theo các nhà phân tích, nếu thiếu hỗ trợ xã hội có mục tiêu, gánh nặng cải cách sẽ tiếp tục đè lên những người nghèo nhất. Bà Rose cho rằng dù có các khoản trợ cấp riêng cũng không giải quyết được vòng xoáy tăng chi phí sinh hoạt trên toàn quốc.