Chiến tranh Iran khiến Trung Đông điều chỉnh an ninh và đa dạng hóa chiến lược

Cuộc chiến kéo dài ba tháng giữa Mỹ – Israel và Iran không chỉ làm rung chuyển an ninh Trung Đông mà còn thúc đẩy các quốc gia trong khu vực đánh giá lại các liên minh chiến lược.

Tàu thuyền di chuyển qua eo biển Hormuz ngày 20/5/2026. Ảnh: MNA/TTXVN

Theo Tân Hoa Xã ngày 7/6, khi các nỗ lực ngoại giao không thể thu hẹp bất đồng về vấn đề làm giàu urani và eo biển Hormuz, những hệ lụy của cuộc xung đột tiếp tục bộc lộ.

Các nhà phân tích cho rằng cuộc đối đầu có tác động sâu rộng này không chỉ định hình lại cục diện địa chính trị Trung Đông mà còn làm suy giảm niềm tin của một số quốc gia trong khu vực vào các bên bảo đảm an ninh từ bên ngoài. Theo họ, điều này tạo ra nhận thức ngày càng rõ rệt về nhu cầu tự chủ hơn trong lĩnh vực an ninh và đa dạng hóa các quan hệ đối tác chiến lược.

Trật tự khu vực được tái định hình

Các nhà quan sát cho rằng ba tháng qua là phép thử địa chính trị, buộc các quốc gia trên khắp Trung Đông phải đánh giá lại ảnh hưởng khu vực của Iran, Mỹ và Israel.

Theo ông Baris Doster, học giả về quan hệ quốc tế tại Đại học Marmara của Thổ Nhĩ Kỳ, dù chịu tổn thất đáng kể về bộ máy lãnh đạo, nhưng Iran vẫn cho thấy khả năng chống chịu đáng kể, chứng minh nước này bền bỉ hơn nhiều so với dự đoán của nhiều người. Ông cho rằng cuộc xung đột đã làm nổi bật sức mạnh của bộ máy thể chế và năng lực quân sự của Iran. Ông Doster bình luận: “Họ đã gây tổn thất cho Iran và sát hại một phần đáng kể đội ngũ lãnh đạo của nước này, nhưng họ không thể buộc Iran lùi bước”.

Giáo sư chính trị Jumaa Mohammed tại Đại học Tikrit (Iraq) cho rằng Iran đã trở thành một tác nhân khu vực có khả năng chống chịu cao, buộc các bên phải đưa ra những điều kiện đàm phán mới. Ông nói: “Iran chứng minh rằng đây là một quốc gia không thể bị khuất phục và đã áp đặt một phương trình mới, theo đó mọi cuộc đàm phán hạt nhân đều phải bao gồm vấn đề ngừng bắn tại Liban”.

Nhà phân tích chính trị Sudan Mohammed Hassan Saeed nhận định, cuộc xung đột cũng cho thấy ảnh hưởng tuyệt đối của Mỹ trong thời kỳ hậu Chiến tranh Lạnh đang suy giảm, đồng thời phản ánh khả năng áp đặt các điều kiện khu vực của nước này ngày càng bị hạn chế. Ông Saeed nói: “Mỹ hiện hoạt động trong một môi trường phức tạp hơn, được định hình bởi các lợi ích khu vực và quốc tế cạnh tranh lẫn nhau”.

Ông Mohcine Karzazi, Giáo sư quan hệ quốc tế tại Đại học Hassan II của Maroc, cho rằng Mỹ đang chuyển từ vai trò bên bảo đảm an ninh tuyệt đối sang vai trò nhà quản lý khủng hoảng mang tính phản ứng. Đây là thay đổi đang làm xói mòn lòng tin của các đồng minh Arab.

Triển vọng an ninh khu vực

Các chuyên gia cho rằng khi các cấu trúc an ninh truyền thống chịu sức ép ngày càng lớn, các quốc gia trong khu vực đang đánh giá lại các lựa chọn chiến lược của mình. Một trong những thay đổi đáng chú ý nhất là tâm lý hoài nghi gia tăng đối với các cam kết an ninh từ bên ngoài và chú trọng hơn đến phát triển năng lực phòng thủ nội tại.

Ông Doster cho rằng niềm tin của các quốc gia vùng Vịnh và Arab vào các cam kết an ninh của Mỹ đã suy giảm đáng kể khi cách tiếp cận của Mỹ ngày càng bị nhìn nhận là mang tính chọn lọc và tập trung quá mức vào lợi ích an ninh của Israel. Ông nói thêm: “Rõ ràng Mỹ sẽ huy động toàn bộ nguồn lực và năng lực của mình chỉ vì Israel, trong khi các quốc gia khác không nhận được bảo đảm tương tự”.

Ông Saeed cho rằng cuộc xung đột đã thúc đẩy các nước đánh giá lại một cách căn bản chiếc ô an ninh của Mỹ. Ông nói: “Trong nhiều thập kỷ, nhiều quốc gia xem Mỹ là bên bảo đảm chính cho ổn định khu vực. Những diễn biến gần đây đặt ra câu hỏi liệu mô hình đó còn phù hợp trong một thế giới ngày càng đa cực hay không”.

Trong bối cảnh đó, theo chuyên gia về các vấn đề Trung Đông Khaled Hammad tại Qatar, các quốc gia trong khu vực đang từng bước hướng tới các cơ chế an ninh tự chủ hơn. Ông bình luận: “Các quốc gia trong khu vực ngày càng nhận thức rõ hơn những hạn chế khi phụ thuộc hoàn toàn vào các cường quốc bên ngoài”. Theo ông, điều này đang thúc đẩy các nỗ lực xây dựng các khuôn khổ an ninh khu vực độc lập.

Về phần mình, ông Mohammed Shaker, nhà nghiên cứu tại Diễn đàn Nghiên cứu Chiến lược Trung Đông ở Cairo, cho rằng xu hướng này nhiều khả năng sẽ dẫn tới tăng đầu tư cho năng lực quốc phòng quốc gia, bao gồm phòng không, tình báo, an ninh mạng và công nghiệp quốc phòng trong nước, đồng thời mở rộng các quan hệ đối tác quốc tế.