An toàn điện hạt nhân – Bài 1: Tái hoạch định bản đồ năng lượng

Sau thời gian gián đoạn kể từ năm 2011, trong những năm gần đây, Nhật Bản đã bắt đầu quay trở lại chủ trương phát triển điện hạt nhân với kỳ vọng nguồn năng lượng hạt nhân sạch có thể tạo điều kiện cho Nhật Bản đạt được mục tiêu kép tăng trưởng kinh tế và trung hòa carbon .

Nhà máy điện hạt nhân Onagawa tại tỉnh Miyagi , đông bắc Nhật Bản, ngày 24/10/2024. Ảnh: Kyodo/TTXVN

Nhật Bản là quốc gia nghèo tài nguyên phụ thuộc rất lớn vào nhập khẩu năng lượng. Hiện nay, dầu mỏ vẫn chiếm khoảng 40% nguồn cung cấp năng lượng chính của Nhật Bản và hơn 80% dầu nhập khẩu đến từ Trung Đông, khu vực luôn xảy ra xung đột chính trị. Hơn nữa, triển vọng nhập khẩu điện từ các nước láng giềng rất thấp vì Nhật Bản là một quốc đảo.

Bên cạnh đó, nhu cầu về các biện pháp đối phó với tình trạng nóng lên toàn cầu như giảm phát thải carbon từ việc sử dụng năng lượng đang ngày càng cấp thiết. Để đảm bảo nguồn cung cấp điện ổn định của Nhật Bản, điều quan trọng là phải thiết lập sự kết hợp tối ưu các nguồn điện có thể đồng thời cung cấp an ninh năng lượng, hiệu quả kinh tế và bảo tồn môi trường, đồng thời ưu tiên hàng đầu cho vấn đề an toàn.

Các cuộc khủng hoảng địa chính trị tại các nguồn cung cấp năng lượng chính cho Nhật Bản, sự thiếu ổn định của các nguồn năng lượng tái tạo khác như điện Mặt Trời và điện gió đã tác động tới an ninh năng lượng, khiến Nhật Bản chủ động thúc đẩy chính sách năng lượng hạt nhân. Chính sách này có thể bắt nguồn từ chính quyền của cố Thủ tướng Shinzo Abe. Năm 2012, ông Abe đã đưa năng lượng hạt nhân trở lại bàn đàm phán như một nguồn năng lượng quan trọng tiềm năng cho Nhật Bản.

Năng lượng hạt nhân đã được coi là một trụ cột quan trọng trong việc tăng cường khả năng tự cung tự cấp năng lượng của Nhật Bản. Kế hoạch năng lượng chiến lược của Nhật Bản đặt mục tiêu năng lượng hạt nhân chiếm 20 – 22% tổng sản lượng điện của cả nước vào năm 2030.

Việc sử dụng năng lượng hạt nhân cũng được đề xuất như một cách để giảm phát thải khí nhà kính, đáp ứng các mục tiêu khử carbon và là nguồn điện cơ bản có giá trị. Cựu Thủ tướng Nhật Bản Fumio Kishida đã nhấn mạnh tầm quan trọng của năng lượng hạt nhân, kêu gọi đẩy nhanh việc sử dụng năng lượng hạt nhân.

Thủ tướng đương nhiệm Nhật Bản, ông Shigeru Ishiba, cũng ủng hộ việc sử dụng năng lượng hạt nhân để tăng cường khả năng tự cung cấp năng lượng của quốc gia, tiếp tục lập trường của chính phủ trước đó là tối đa hóa năng lượng hạt nhân và năng lượng tái tạo để thúc đẩy quá trình khử carbon.

Mặc dù đang lãnh đạo một chính phủ thiểu số, song chủ trương của ông Ishiba đang nhận được sự ủng hộ của một đảng đối lập quan trọng, đảng Dân chủ vì Nhân dân (DPP).

Chủ tịch DPP, ông Yuichiro Tamaki, đã đề xuất xây dựng thêm nhiều nhà máy điện hạt nhân và mở rộng các nhà máy hiện có, cùng với các chính sách năng lượng khác, trong một bộ đề xuất được trình lên Thủ tướng Shigeru Ishiba. Một số người trong chính phủ thiểu số và đảng Dân chủ Tự do (LDP) cầm quyền kỳ vọng rằng việc đảng đối lập phối hợp với khối cầm quyền sẽ tạo ra “làn gió thuận để thúc đẩy chính sách năng lượng hạt nhân”.

Tính đến năm tài chính 2022, năng lượng hạt nhân chiếm 5,6% sản lượng điện của Nhật Bản, giảm đáng kể so với mức 25% trong năm tài chính 2010, trước khi xảy ra sự cố tại nhà máy điện hạt nhân Fukushima số 1. Trong vài năm trở lại đây, sản lượng điện hạt nhân đã phục hồi đều đặn, mặc dù vẫn thấp hơn nhiều so với mức trước năm 2011. Điện hạt nhân cũng hứa hẹn rất lớn trong việc tái cấp điện cho các nhà máy điện chạy bằng than đã ngừng hoạt động, cung cấp nguồn điện ổn định cho các trung tâm dữ liệu và cơ sở bán dẫn, sản xuất nhiệt và hydro công nghiệp, đồng thời cung cấp điện cho các ngành công nghiệp Nhật Bản tham gia vào thị trường xuất khẩu đang phát triển.

Hiện tại, Nhật Bản sử dụng tương đối ít năng lượng sạch được sản xuất trong nước trong khi vẫn phụ thuộc rất nhiều vào nhiên liệu hóa thạch nhập khẩu, dẫn đến chi phí năng lượng cao. Trong tình trạng thiếu hụt năng lượng toàn cầu hiện nay, nguồn cung năng lượng eo hẹp có thể làm giảm lượng dự trữ trong nước, tăng cường cạnh tranh cho các lô hàng năng lượng và gây ra những đợt tăng giá đáng kể về giá nhiên liệu và điện. Những khó khăn như vậy chỉ làm tăng thêm những thách thức kinh tế hiện tại vì nhiều ngành kinh tế quan trọng từ đóng tàu đến sản xuất thép và nhôm đều đặc biệt nhạy cảm với chi phí đầu vào năng lượng.

Trong bối cảnh đó, với lợi thế từng có nền tảng lớn về điện hạt nhân, Nhật Bản có thể cải thiện đáng kể tình hình năng lượng của mình bằng cách tận dụng tối đa tiềm năng có thể từ 22,2 gigawatts (GW) điện hạt nhân sạch vẫn đang chờ khởi động lại trên toàn quốc. Trong thời gian tới, công suất lớn của thế hệ điện hạt nhân dự phòng có thể đồng thời thúc đẩy các mục tiêu về khí hậu của Nhật Bản trong khi cung cấp an ninh năng lượng và sự chắc chắn về kinh tế lớn hơn.

Nhìn xa hơn đến năm 2030 và xa hơn nữa, Nhật Bản có thể tận dụng công nghệ hạt nhân thế hệ tiếp theo để thúc đẩy các ngành tăng trưởng mới cho nền kinh tế Nhật Bản với các cơ hội ở nước ngoài.

Các lò phản ứng tiên tiến có thể hỗ trợ mạnh mẽ cho tham vọng công nghệ của Nhật Bản trong sản xuất sạch, hydro xanh, amoniac xanh, và thu giữ và sử dụng carbon. Những nỗ lực ban đầu để phát triển các phương pháp tiếp cận này đều sẽ được hưởng lợi từ nguồn điện hạt nhân đáng tin cậy, dồi dào. Nhờ đó, vị thế dẫn đầu của Nhật Bản trong tất cả các lĩnh vực này có thể đảm bảo vị thế vững chắc trên thị trường quốc tế trong tương lai, bao gồm thị trường cho các lò phản ứng hạt nhân tiên tiến nhỏ hơn, an toàn hơn.

Trong khi đó, tại quốc gia, các cơ sở hạt nhân mới có thể tạo điều kiện thuận lợi cho việc lắp đặt năng lượng sạch bằng cách giảm nhu cầu truyền tải mới, hỗ trợ triển khai thêm các nguồn năng lượng tái tạo và mở ra khả năng tái sử dụng một số cơ sở hạ tầng nhà máy điện nhiệt. Do đó, công suất hạt nhân bổ sung có thể cải thiện tốc độ và hiệu quả mà Nhật Bản chuyển đổi sang năng lượng sạch.

Có thể nói, vai trò của năng lượng hạt nhân trong quá trình chuyển đổi năng lượng sạch của Nhật Bản lớn hơn nhiều so với việc chỉ giảm thiểu rủi ro trong ngắn hạn. Các công nghệ hạt nhân thế hệ tiếp theo có thể hợp lý hóa tiến trình hướng tới nền kinh tế ít carbon đồng thời tạo ra các cơ hội mới cho vị thế dẫn đầu về công nghệ và tăng trưởng kinh tế của Nhật Bản.

Tháng 2/2023, chính phủ đã công bố Chính sách cơ bản để hiện thực hóa Chuyển đổi xanh, tầm nhìn của Nhật Bản về một chu kỳ lành mạnh của việc giảm phát thải và tăng trưởng kinh tế. Chiến lược thúc đẩy chuyển đổi xanh, được thông qua vào tháng 7/2023, xác định hỗ trợ cho năng lượng hạt nhân là một trong số nhiều chính sách cần thiết để cung cấp nguồn năng lượng ổn định.

Cả chính sách chuyển đổi xanh của cựu Thủ tướng Nhật Bản Kishida Fumio và Kế hoạch Năng lượng chiến lược lần thứ sáu đều nhằm mục đích chuyển đổi khỏi nhiên liệu hóa thạch để đảm bảo an ninh năng lượng, trong đó năng lượng hạt nhân đóng vai trò quan trọng. Đó chính là sự tái định vị vai trò của điện hạt nhân trong cơ cấu an ninh năng lượng Nhật Bản.